Vrijdag 03/02/2023

ReportageKenia

Wees trots op je Afrikaanse ik, leren de kinderen op deze afrocentrische school in Kenia

Leerlingen van de Children in Freedom School in Nakuru schreeuwen het uit: 'Whoa!' Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Leerlingen van de Children in Freedom School in Nakuru schreeuwen het uit: 'Whoa!'Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

Sinds de Britse kolonisten het Oost-Afrikaanse Kenia verlieten, is er in het onderwijs bar weinig veranderd. Voor Utheri en Oku Kanayo reden om in Kenia de eerste afrocentrische school van Afrika op te zetten. ‘Wij willen dat de kinderen begrijpen dat het een privilege en een absolute eer is dat ze Afrikaans zijn.’

Joost Bastmeijer

“Ik ben geweldig! Ik ben Afrikaans! Ik heb melanine!” De kreten van de driehonderd kinderen die zich hebben verzameld op een grasveldje voor de Children in Freedom School klinken zo luid dat een groot deel van de slaperige buitenwijk van de Keniaanse stad Nakuru kan meegenieten. “Wil je dat de leeuw in je in slaap valt?”, brult Oku Kanayo, een van de twee schooldirecteuren door een microfoon. ‘Whoa! De kracht van de leeuw zit in elk kind. Hij mag dan niet het grootste dier van het dierenrijk zijn, maar hij is wel het sterkste.’ ‘Whoa!’, echoën de kinderen in koor.

Een paar soortgelijke peptalks later loopt Utheri Kanayo hijgend naar de speakers, en zet ze de muziek op die de kinderen naar hun klaslokalen begeleidt. Samen met haar man Oku staat zij aan het roer van deze school. “We beginnen bijna elke dag met een dans”, zegt ze, “want dat geeft ruimte aan de vrijheid en de blijdschap van de kinderen. Nu ze nog jong zijn, zijn ze nog niet zo zelfbewust van hoe ze dansen, dat proberen we zo lang mogelijk vast te houden.”

‘Weinig zelfvertrouwen’

Waar het gros van de Keniaanse scholen de dag beginnen met een ingetogen, ceremonieel gebed, schalt hier afrobeat door de speakers. Andere basisscholen verplichten hun kinderen in uniform naar school te komen, met stropdassen voor jongens en kniekousen en lange rokken voor meisjes. Hier zijn de leerlingen gestoken in kleurrijke shirts van kitenge-stof. “Dit is de eerste afrocentrische school van het continent”, zegt Kanayo trots, terwijl ze ondertussen een verdwaalde leerling naar zijn klaslokaal stuurt. “Een plek waar kinderen het gevoel hebben dat ze ertoe doen als Afrikanen. We helpen ze hun Afrikaanse identiteit op te bouwen, zodat ze van hun cultuur genieten en die omarmen.”

Utheri Kanayo was niet altijd basisschooldirecteur. In 2018 besloot ze, na meerdere onderwijsstudies en een omvangrijke carrière als onderwijsonderzoeker, onder meer aan de universiteit van Cambridge, om met haar man terug te keren naar haar geboorteland. Daar wilde ze onderwijsbeurzen opzetten. “Maar toen we met de kinderen spraken, kwamen we erachter dat ze erg weinig zelfvertrouwen hadden en niet trots op hun achtergrond waren”, zegt Kanayo. “Ze dachten dat zij als Afrikanen achtergesteld waren en hun dromen niet konden verwezenlijken.”

 Schooldirecteur Utheri Kanayo met enkele leerlingen. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Schooldirecteur Utheri Kanayo met enkele leerlingen.Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

De gesprekken met kinderen resulteerden in de nieuwe lesmethode, die de beginselen van de Children in Freedom School vormen. “Met de methode leren we dat je als Afrikaans en zwart kind trots mag zijn op je kleur en afkomst”, zegt Kanayo. “We wilden de kinderen rolmodellen geven, om ze te laten zien dat er ongelooflijk veel succesvolle mensen zijn die eruitzien als zij, en met dezelfde omstandigheden te maken hebben gehad.”

Lucy? Nee, Dinkinesh

Vrijwel alles hier wijkt af van wat in Kenia de norm is, blijkt als Kanayo haar rondgang langs de klaslokalen inzet. Ze wijst naar de kaarten van Afrika, die overal aan de muur hangen, naar posters die laten zien hoe Bantoetalen zich over het continent hebben verspreid, naar de kleurrijke versieringen langs de krijtborden en naar de fotootjes die naast de ingangen van de klaslokalen hangen.

“Elk lokaal is vernoemd naar een Afrikaans icoon”, zegt ze, terwijl ze blijft staan naast de foto van een skelet. “Hier hangt een foto van Dinkinesh, het compleetste bekende skelet van een mensachtige. Deze foto hangt hier om te laten zien dat alle leven begon met een zwarte vrouw. Ongeacht je kleur of ras, het leven begon hier in Afrika.” Werd dat 3,2 miljoen jaar oude skelet niet Lucy genoemd? Utheri Kanayo glimlacht. “Witte mensen noemen haar inderdaad Lucy. Maar hier in Afrika noemen we haar Dinkinesh.”

Afrikaanse naam

In het klaslokaal staat onderwijzer Maina Gichuki voor de op een na oudste groep van de school. Even gaat de les niet over Afrikaanse geschiedenis of cultuur: het reguliere Keniaanse curriculum moet ook worden gevolgd. Als Gichuki leerlingen aanwijst om klassikaal op zijn vragen te antwoorden, valt op dat niemand hier Engelse namen als Peter, Schola of David heeft. In Kenia is het gebruikelijk dat kinderen twee namen worden gegeven: een ‘Afrikaanse’ naam, en een Engelse naam. “We gebruiken hier alleen onze Afrikaanse namen”, legt de 11-jarige Otieno uit. “Mijn Engelse naam is David Toby. Maar waarom zouden wij ons als Afrikanen moeten aanpassen en onze Engelse namen gebruiken?”

Mumbi Kago in haar klas.  Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Mumbi Kago in haar klas.Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

Ook dat hoort bij de afrocentrische beginselen van de Freedom in Children School. “Veel Kenianen schamen zich voor hun Afrikaanse naam”, legt Kanayo uit. “Dus gebruiken ze alleen hun Engelse namen. Daarmee gaat een belangrijk deel van je identiteit verloren: alle informatie over je afkomst of je etnische achtergrond is verdwenen. Wij willen dat de kinderen begrijpen dat het een privilege en een absolute eer is dat ze Afrikaans zijn. Afrikanen hebben lang gehoord dat zij inferieur zijn, dat ze geholpen of onderwezen moeten worden. Met ons afrocentrisme willen we de kinderen laten zien dat Afrika ook een bron van wetenschap, vermogen, creativiteit en intelligentie is, en altijd al is geweest.”

Het keizerrijk van Man Musa

De lessen over Afrikaanse inspirators moeten kinderen meer zelfvertrouwen geven. “Onze leerlingen hebben positieve verhalen nodig over mensen die op hen lijken”, zegt Kanayo. “We laten zien dat er andere Afrikanen zijn geweest die geweldige dingen voor elkaar hebben gekregen.” Zo leren de kinderen over Afrikaanse voorbeelden uit het verleden. ‘We geven onze leerlingen bijvoorbeeld les over het keizerrijk van Man Musa, de rijkste man die ooit heeft geleefd”, aldus Kanayo. “Ze leren dat er een tijd was dat Afrika geen hulp van buitenaf nodig had om grondstoffen en mineralen uit de grond te halen en te verkopen. Het laat zien dat Afrika erg rijk had kunnen zijn.”

Dat beeld, van een alternatief, florerend Afrika, komt vaker terug. Zo wijst Kanayo even later op een poster waarop een zwarte militair met een rode baret te zien is: Thomas Sankara, de eerste president van Burkina Faso. “Net als de Congolese Patrice Lumumba is hij een vermoorde verzetsheld”, legt Kanayo uit. ‘Zij maakten een vuist tegen de koloniale inmenging, leidden geweldige economieën en moesten dat bekopen met hun leven. Afrika had er heel anders uitgezien als zij niet vermoord waren.”

Pauze voor de kleuters van de school. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Pauze voor de kleuters van de school.Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

Het afrocentrisme waar Kanayo en haar man hun school omheen hebben gebouwd, is aan een opleving bezig. Zo verschijnen er in de Verenigde Staten, maar ook op verschillende plekken in Afrika, steeds meer afrocentrische (strip)boeken. Daardoor komen er ook steeds meer films uit waarin een nieuw Afrikaans bewustzijn centraal staat, met kaskraker Black Panther maar ook het recentere The Woman King als goede voorbeelden.

Overgewaaid uit de VS

De term ‘afrocentrisme’ is overgewaaid uit de Verenigde Staten, waar het in de jaren zestig en zeventig is ontstaan als tegengeluid op het wijdverbreide eurocentrisme. African-centered schools, opgezet door Afro-Amerikanen, bestaan daar al langer.

Volgens de Kanayo’s lijken Keniaanse scholen nog te veel op die uit het Britse schoolsysteem, dat de kolonisten in Kenia introduceerden in koloniale tijden. Het groeiende aantal internationale scholen, die Keniaanse kinderen klaarstomen voor een studie in het buitenland, hanteren zelfs het Britse curriculum. “Wat normaal is in Europa, of Groot-Brittannië, is naar Kenia geëxporteerd”, zegt Kanayo met een frons op haar gezicht. “We hebben iets overgenomen wat niet van ons is. Die Britse manier van opvoeden en leren is ons opgelegd. Het is niet Afrikaans. Wij doen het daarom anders.”

Toch is Afrika geen land, maar een gigantisch continent vol verscheidenheid. Alleen al in Kenia wonen 44 officieel erkende bevolkingsgroepen, die vaak ook nog hun eigen taal spreken en eigen gebruiken hebben. Is het niet juist koloniaal om kinderen ‘Afrikaans’ op te voeden? Kanayo lacht. “Volgens sommigen drijft afrocentrisme ons juist uit elkaar”, zegt ze. “Maar als je het mij vraagt, verbindt het ons. De kolonisten hadden er baat bij om ons te verdelen, zodat ze over ons konden heersen. De cultuur van onze kolonisator is nog altijd aanwezig. Zelfs de Britse taal die ik nu spreek, is niet van mij. We kunnen niets terugdraaien of ongedaan maken, maar we kunnen er wel van leren. Onze verschillen maken ons juist sterker.”

Lesgeld

Een van de ouders die haar kinderen naar de school van de Kanayo’s heeft gestuurd, is Clare Nyaboke. “Ik was verbaasd toen ik erachter kwam dat mijn zoons ineens de taal van mijn ouders spraken”, zegt Nyaboke. Haar zoons Kerama (10) en Kingoina (8) kunnen nu communiceren met hun grootouders, terwijl Nyaboke de taal zelf niet meer spreekt. “Toen ik opgroeide, heb ik nooit geleerd om ambitieus te zijn”, gaat Nyaboke verder. “We leerden niets over onze eigen cultuur, mochten onze traditionele talen niet spreken.” Ze denkt dat haar kinderen nu meer zelfvertrouwen hebben. “Ze weten dat ze sterk zijn en alles kunnen worden wat ze willen.”

Op het schoolplein. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Op het schoolplein.Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

Toch is de afrocentrische school niet voor elke Keniaan weggelegd. Het jaarlijkse lesgeld van de Children in Freedom School bedraagt zo’n 900 euro, een bedrag dat veel Kenianen niet kunnen ophoesten. “In een ideale wereld kan elk kind hier naar school”, zegt Kanayo. “Dus we proberen met een stichting wat geld bij elkaar te krijgen om kinderen uit minder welgestelde families ook te huisvesten.” Volgens Kanayo wordt nu het lesgeld van zo’n 15 procent van alle leerlingen uit die beurzen betaald. De school heeft op dit moment meer dan 300 leerlingen, een aantal dat elk jaar met 100 omhooggaat.

Nieuw tijdperk

Ook op het terrein van de school is zichtbaar dat uitbreiding mogelijk is. Boven op het gebouw verraadt het uitstekende stalen geraamte dat uit het beton steekt dat er rekening wordt gehouden met een vierde verdieping. En in de hoek, vlak bij een klein boerderijtje en wat avocadobomen, wordt een zwembad uitgegraven zodat er ook zwemles kan worden gegeven. In januari krijgt de school bovendien een middelbareschoolklas, die de eerste periode nog in hetzelfde gebouw als de basisschool zal worden gehuisvest.

Wambui Ethel volgt de les. Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant
Wambui Ethel volgt de les.Beeld Sven Torfinn / de Volkskrant

De Kanayo’s steken hun ambities niet onder stoelen of banken. Zo hoopt het stel dat hun lesmethode “de gouden standaard wordt voor het zwarte kind”, en dat hun lesmethode overal ter wereld zal worden overgenomen. “Afrika was ooit de leider in innovatie, onderwijs en handel”, zegt Kanayo. “Grote koninkrijken kwamen en gingen. Ja, later kwam de slavernij en de kolonisatie, maar die tijd is voorbij. We zaten op een dieptepunt, maar Afrika is weer rijzende. We staan aan de vooravond van een nieuw tijdperk, waarbij de Afrikanen opstaan.’

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234