Woensdag 19/01/2022

Week van de Klassieken brengt de oudheid tot leven

In Nederland (vooral in de Wereldboekenstad Amsterdam) organiseert uitgeverij Athenaeum-Polak & Van Gennep van 24 april tot 3 mei de eerste Week van de Klassieken (www.weekvandeklassieken.nl). Patrick De Rynck bespreekt vier recente boeken in verband met de oudheid.

Fik Meijer

De oudheid is nog niet voorbij

Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 279 p., 19,95 euro.

De nieuwe Romeinen

Sport, politiek en de mythe van het olympische amateurisme, fundamentalistische martelaars, de Atheense democratie en haar critici, slavernij, commercieel uitgebate prostitutie, de rijkste Romeinen, urenlange redevoeringen, wildplassen en andere nachtelijke overlast, opvattingen over ouderdom en vergrijzing, ziekelijk urinerende duikers... Fik Meijer struint in zijn nieuwe boek, De oudheid is nog niet voorbij (de bedenker van flitsende titels was blijkbaar even met vakantie), door duizend jaar Griekenland en Rome. Zijn leidraad: "De lezer laten zien dat de oudheid 'moderner' is dan vaak wordt gedacht." Die band met het heden is in de 22 stukken en stukjes erg wisselend, zoals dat gaat in een verzamelbundel met stukken die deels elders al zijn verschenen. Het 'heden' biedt in de meeste gevallen een click om vooral op Meijeriaans-vulgariserende wijze een aanstekelijk en goed gebracht antiek historisch verhaal te vertellen: op bezoek in het Colosseum ziet de wegdromende auteur voor zijn historisch gevormde geestesoog gladiatorenspelen zich afspelen, met de Athener Themistokles die bij Salamis de Perzen versloeg maar later als balling aan het Perzische hof belandde heeft hij een pseudo-interview, op reis in Griekenland schrijft reisgids Meijer over Herodotos, de vader van de reisliteratuur, en de antiek-Griekse reisgids Pausanias. Sadam Hoessein en Bush' Iraakse moeras brengen hem bij de lastige oorlog van de Romeinen tegen de Numidische koning Jugurtha, en in de openingsbladzijden vormen de Olympische Spelen in Peking de aanleiding voor een 'olympisch' stuk over de oude spelen.

Wie het vele populariserende werk van Meijer de jongste jaren heeft gevolgd, zal een aantal inzichten en thema's herkennen, zoals de wagenrennen en gladiatorenspelen, de opkomst van het christendom en verhalen over schepen en waterwegen. Die aandacht voor de antieke scheepvaart van de maritiem historicus die Meijer eigenlijk is, komt in zowat al zijn boeken terug. In het prikkelende slothoofdstuk gaat Fik Meijer in de diepte en stelt hij een stilaan overbekende vraag: 'Zijn de Amerikanen van Bush de nieuwe Romeinen?' Antwoord: behalve evidente grote verschillen zijn er ook opvallende parallellen, waaronder de rol van religie: the gods blessed Rome. Een van de meest fundamentele gelijkenissen is het uitgangspunt dat je als wereldleider kunt dicteren, wat een 'rechtvaardige wereldorde' inhoudt. De civilizing power Rome baseerde daar zijn expansiepolitiek op. Als Washington zich niet hoedt voor zelfoverschatting, gaat het langzaam maar zeker misschien wel de weg van het keizerlijke Rome op, aldus Meijer. De Founding Fathers van de Verenigde Staten, die juist de geïdealiseerde staatsinrichting van de Romeinse republiek voor ogen hadden, zullen zich in hun graf omkeren.

Anthony Everitt

Augustus. De eerste keizer

Vertaald door Rob Hartmans

Ambo/Manteau, Amsterdam/Antwerpen, 472 p., 29,95 euro.

Maffioso of redder van het vaderland?

In zijn slothoofdstuk heeft Fik Meijer (zie hiernaast) het over duce Mussolini en diens lichtende voorbeeld Augustus, de zelfverklaarde Romeinse redder van het vaderland die rond het jaar 1 een einde maakte aan een woelige periode van burgertwisten. Net als Augustus wilde Mussolini de grondlegger worden van een nieuwe staat, en 'net zoals toen' - of net zoals altijd? - speelden propaganda en beeldvorming daarin een cruciale rol. Dat werd gecombineerd met een intens bouwprogramma dat de hoofdstad een nieuw aanschijn moest geven en met een beroep op een ethisch reveil van de oud-Romeinse waarden. Augustus was een propagandist van de 'deugden' die Rome groot hadden gemaakt en van een strikte huwelijksmoraal, maar - de oudheid is nog niet voorbij - zelf nam hij het niet zo nauw met liefdesaffaires. De Romanità-gedachte ging in 1945 met Mussolini ten onder en het beeld van Rome, een harde en vaak weinig 'voorbeeldige' samenleving, is sindsdien grondig en definitief bijgesteld.

Anthony Everitt schreef een bijzonder goed gedocumenteerde biografie van Augustus, die hij, ondanks de titel van zijn boek, consequent nergens 'keizer' noemt. Zijn ca. 500 bladzijden, waarin hij overwegend chronologisch te werk gaat, verschenen nagenoeg gelijktijdig met de ook al vuistdikke en nagenoeg unaniem geprezen biografie van Augustus' oudoom Julius Caesar door Adrian Goldsworthy.

De flamboyante en geniale Caesar is een dankbaarder figuur voor zo'n levensbeschrijving, maar de controverse is er rond zijn blekere en raadselachtigere adoptiefzoon Augustus niet kleiner om, al van in de oudheid zelf: was hij in de eerste plaats de man die rust, voorspoed en een nieuwe toekomst bracht, en de staatsman die na een fikse nederlaag in 'Duitsland' wijselijk koos voor een consolidatie van de grenzen? Of was hij meer een maffioso-achtige en oerconservatieve machtswellusteling die niet vies was van bloed en een militaire dictatuur vestigde? Everitt heeft een genuanceerd oog voor de twee standpunten en de vele grijze zones daartussen, en hij trekt je mee in een verhaal met tal van kleurrijke personages: Marcus Antonius, Cleopatra, Sextus Pompeius, Augustus' jeugdvrienden en onmisbare compagnons de route Agrippa en Maecenas, hofschrijver Vergilius, Augustus' vrouw Livia, zijn zuster Octavia en zijn opvolger Tiberius... Dat verhaal onderbreekt de auteur geregeld voor cultuurhistorische uitstapjes over gladiatorenspelen in Rome, antieke opvattingen over zelfmoord, Romeinse dinergewoonten en natuurlijk het politieke bestel. Everitt maakt duidelijk dat de vaak bejubelde republiek waarvan Caesar en Augustus zogezegd de doodgravers waren, eigenlijk een oligarchie van elkaar bekampende partijen was. Uiteraard peutert hij ook graag en veel in Augustus' turbulente privéleven.

Inherent aan elke biografie van een Griek of Romein is dat je als biograaf met enorme gaten in je bronnen zit, en dat die bronnen zowel oncontroleerbare roddels als harde feiten bevatten. Dat is ook hier het geval.

Justin Pollard & Howard Reid

Alexandrië. De geboorte van het moderne denken

Vertaald door Paul Syrier

Mouria, Amsterdam, 384 p., 29,50 euro.

Alexandrië voor het voetlicht

Uiteraard wijdt Everitt (zie hierboven) bladzijden aan wat zich in de jaren 40 en 30 v.Chr. in de Egyptische haven- en hoofdstad Alexandrië afspeelde. Daar kreeg uiteindelijk Augustus zijn rivaal Marcus Antonius en diens minnares, de Egyptische koningin Cleopatra, definitief op de knieën, waarna het koppel zelfmoord pleegde. Het is denkbaar dat de imposante grandeur van Alexandrië, dat nog lang de tweede stad van het imperium zou blijven, Augustus inspireerde bij zijn grondige facelift van Rome tot een stad van marmer. Vandaag is er van het antieke Alexandrië ongeveer niets meer te zien, behalve onder water. Je hebt er veel meer verbeelding nodig dan in pakweg Rome of Athene om je een begin van een voorstelling te maken van hoe het er ooit geweest is met 'de moeder van alle bibliotheken' en het Mouseion, de paleiswijk, de wereldwonder-vuurtoren, de tempel van Sarapis, het grafmonument voor Alexander de Grote, de rosse buurt Canopus, de intense economische havenbedrijvigheid...

De auteurs van Alexandrië, tv-makers Pollard en Reid, brengen volgens inleider Allard Schröder "een levendig en vooral toegankelijk portret" van duizend jaar Alexandrië, van bij de stichting van de stad door Alexander in 331 v.Chr. tot aan de verovering door de moslimgeneraal Amr in de jaren 640. Toen ging naar verluidt ook het gigantische boekenbezit met daarin 'alle kennis van de wereld' in vlammen op. Een dikke twee eeuwen eerder werd in hetzelfde Alexandrië de laatste grote filosoof en wiskundige van de oudheid door woeste christenen op wrede wijze vermoord: Hypatia, heette zij. Het was een symbolisch moment.

De geschiedenis van Alexandrië is niet eerder op deze vulgariserende manier geschreven, merken de auteurs op, hoewel deze multiculturele smeltkroes en haar vele prominente inwoners inderdaad een fascinerend hoofdpersonage is. Pollard en Reid brengen uitgebreid het soms ingewikkelde politiek-economische verhaal van de puissant rijke Ptolemaiers, en er defileert een stoet grote bekende en onbekende 'Alexandrijnse' wetenschappers, architecten en geneesheren van het type Euklides, Archimedes, Herofilos en Eratosthenes, de uomo universale die onder meer de omtrek van de aarde berekende.

Je moet in dit sterk geromantiseerde boek, dat doorspekt is met superlatieven en waarin de rijke, elitaire Alexandrijnse literatuur maar dunnetjes aanwezig is, over nogal wat kleine en grote onnauwkeurigheden heen lezen. Maar dat Pollard en Reid Alexandrië en de Alexandrijnen voor het voetlicht hebben gebracht, is een daad van rechtvaardigheid.

Ploutarchos

Beroemde Grieken

Vertaald en toegelicht door H.W.A. van Rooijen-Dijkman

Athenaeum-Polak & Van Gennep, Amsterdam, 495 p., 45 euro.

De hond van Alkibiades

"Een simpel feit, een uitspraak of een grap geeft vaak een betere indruk van een karakter dan een veldslag met tienduizenden doden." Aldus de Griekse biograaf Ploutarchos aan het begin van zijn levensbeschrijving van Alexander de Grote, de stichter van Alexandrië (zie hiernaast). Het is een van de zowat vijftig biografieën van grote Grieken en Romeinen die de productieve Ploutarchos aan het begin van de tweede eeuw schreef en die vanaf de Renaissance bijzonder populaire lectuur zijn geweest. Onder meer Shakespeare heeft ze grondig geplunderd. Niet toevallig is Alexanders leven het meest uitgebreide van het dozijn dat Hetty van Rooijen-Dijkman voorbeeldig heeft vertaald in haar boek Beroemde Grieken. Dit is het eerste van twee volumes; Beroemde Romeinen verschijnt binnenkort. Doorgaans tellen Ploutarchos' karakterstudies een dertigtal pagina's, maar het 33 jaar korte leven van Alexander vult het dubbele en de tekst is een belangrijke antieke bron over de kleine Macedoniër, omdat zoveel andere bronnen verloren zijn gegaan. Dat is meteen een belangrijke, onbedoelde eigenschap van deze biografieën, waarin de auteur vooral op nuttige wijze wil belichten wat de goede en (indien nodig) minder goede eigenschappen van z'n studieobjecten zijn: wat is navolgenswaard en wat is laakbaar? Hij doet dat 'van de wieg tot het graf', maar zeker niet lineair chronologisch, en met volop pittige detailobservaties en anekdotiek. Dit is het werk van een goede verteller. Bij de twaalf levens die hier zijn vertaald, een gevarieerd samenstel, horen behalve Alexander ook de Spartaanse en Atheense founding fathers Lykourgos en Solon, de redenaar Demosthenes, de staatsmannen en generaals Perikles en Themistokles, en de controversiële Alkibiades, met wie Sokrates iets had. De onbekende Filopoimen, rond 200 v.Chr. Griekenlands laatste staatsman, sluit de rij.

Enige voorkennis van de historische context is nuttig, maar je stoot in deze bio's in veel bladzijden ook daarzonder op verborgen pareltjes van observatie en rake oneliners. Zoals deze uit het leven van de Athener Alkibiades, die de prachtige staart van zijn hond liet afsnijden, wat hem op verwijten van zijn vrienden kwam te staan. Dit was zijn antwoord: "Dat is precies wat ik wil. Want ik wil dat de Atheners daarover kletsen, om te voorkomen dat ze iets ergers over mij zeggen." We weten wat ons te doen staat als Leterme straks nog eens zijn geiten laat opdraven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234