Maandag 24/02/2020

We zullen u missen, meester

Het Brusselse animatiefilmfestival Anima opent morgen met The Wind Rises, de laatste film van de Japanse grootmeester Hayao Miyazaki (72). Bij Pixar noemen ze hem 'de grootste inspiratie', bij Disney zelfs 'de god van de animatiefilm'.

Een adolescente heks op haar moeders bezem, een gigantische robot die na een eeuwenlange slaap verwoesting zaait, een krijger die geobsedeerd raakt door een wild wolvenkind, hebzuchtige ouders die in varkens veranderen, een vis die als meisje doubleert. En nu: een bijziende jongen die zijn pilotendroom inruilt voor een baan als ontwerper van gevechtsvliegtuigen. De personages van Miyazaki bewegen zich twaalf films lang in een wereld vol goden en monsters, liefde en verlies, oorlogsgruwel en kinderlijke wonderen.

Dat universum laat hij nu aan anderen over. "Animatiefilms maken is een uitputtende bezigheid", zo legde hij zijn pensioenplannen op het jongste Filmfestival van Venetië uit. "Het scheppen van kunst is immers alleen weggelegd voor diegenen die tot het uiterste gaan. Laat de jonge generatie aantreden."

Doelt hij daarmee op lui als zijn zoon Goro, die intussen twee films op zijn palmares heeft? Niet echt. Miyazaki houdt naar eigen zeggen niet van 'animatiedynastieën'. Wanneer zijn zoon hem van de plannen vertelt voor zijn debuut Tales from Earthsea (2006), antwoordt hij dat het hem aan ervaring ontbreekt. En tijdens het productieproces van de film weigert hij zelfs maandenlang met hem te praten.

Jarenlang zwoegen

De geschiedenis herhaalt zich. Ook Miyazaki's eigen ouders hebben aanvankelijk een andere toekomst voor hun kind in gedachten. Ze weten wel dat hij manga's verslindt, een grenzeloze bewondering koestert voor Osamu Tezuka (Astro Boy) en op zijn zeventiende "werkelijk smoorverliefd" is op het hoofdpersonage van Witte slang (1958), de allereerste Japanse langspeeltekenfilm. Maar ze hopen dat hun zoon zal kiezen voor een carrière als econoom.

Miyazaki's besluit staat evenwel vast: eenmaal hij het diploma in de politieke en economische wetenschappen op zak heeft, biedt hij zich aan bij de Toei Studio, een grootschalige animatiefilmfabriek. Erg gelukkig wordt hij daar evenwel niet. "De regels primeerden er op het vernuft", zei hij later. "Zo beweerden de bazen dat kinderen nu eenmaal kleine dieren willen zien en dat alleen klassieke verhalen tot kassakrakers leiden."

Wat Toei Miyazaki wel schenkt, is een partner voor het leven. Met de zes jaar oudere Isao Takahata zal hij voortaan altijd samenwerken. Als dertigers reizen ze in de jaren zeventig naar Europa, om inspiratie te vinden voor de landschappen van een tv-serie. En tien jaar later stichten ze samen met Toshio Suzuki de onderhand beroemde Studio Ghibli (1985), die overigens ook te bezoeken valt.

Dat ze voor een dergelijk avontuur centen vinden, heeft met manga te maken, meer bepaald met het succes dat Miyazaki oogst met het in zijn vrije tijd getekende Nausicaa (1982). De strip is zo populair dat al gauw wordt gedacht aan een filmversie, die vanaf haar Japanse première twee jaar later volle zalen trekt.

Voortaan, zo beloven Takahata en Miyazaki wanneer ze Studio Ghibli openen, "zal de kunst centraal staan en kunnen animatoren werken zonder commerciële beïnvloeding". Ze hebben woord gehouden, zo valt twintig films later te oordelen, al was het niet altijd even makkelijk om het hoofd boven water te houden.

Aangezien elke prent neerkomt op anderhalf jaar lang vakantieloos zwoegen, loert het risico van een faillissement bij elke mogelijke flop. En het zal tot duren aan de internationale doorbraak met Spirited Away (2001, Oscar en Gouden Beer) vooraleer beide regisseurs hun schaapjes min of meer op het droge hebben.

Anno 2014 noemt Walt Disney-baas en Pixar-oprichter John Lasseter, (A Bug's Life, Toy Story) Miyazaki "de grootste inspiratie", Bary Cook (Mulan) heeft het over "de god van de animatiefilm" en de makers van The Simpsons reageerden op zijn pensioen zelfs met een aflevering vol Miyazaki-personages.

Een dergelijk eerbetoon hoeft niet te verwonderen. Miyazaki's films rijgen zich aaneen tot een uniek universum. Een constante daarin is de liefde op voor vliegtuigen en zwevende of zich anderszins door de lucht verplaatsende personages. Zijn jongste The Wind Rises past dus mooi in het rijtje.

Het heeft met zijn jeugd te maken, meent hij, en met het feit dat zijn vader werkte bij Miyazaki Airplaines, het bedrijf van diens broer dat tijdens de Tweede Wereldoorlog onderdelen vervaardigde voor Japanse gevechtsvliegtuigen. Als kind tekende Miyazaki de toestellen van zijn vader, en later zouden zijn ontwerpen zelfs hun weg vinden naar tijdschriften voor modelvliegtuigbouw.

Mens-natuur

Als zijn vader hem het luchtruim schenkt, dan geeft zijn eigenzinnige moeder hem het beeld van de onafhankelijke, dappere en energieke meisjes die vaak de protagonisten zijn van zijn films. Kinderen zijn immers niet bezoedeld door het materialisme van hun ouders. Ze staan open voor een fantasiewereld die voor volwassenen onzichtbaar blijft en hun hart bloedt voor de moeilijke relatie tussen mens en natuur, die als een rode draad door het oeuvre van Miyazaki loopt.

Veelal vloeit het lijden van de aarde voort uit de onwetendheid van de mens. Nausicaa focust op de verwoestende effecten van de wereldwijde vervuiling, Buurman Totoro (1988) toont hoe respect voor de natuur leidt tot harmonie, Princes Mononoke (1997) gaat over het verwoestende effect van de wapenindustrie en Ponyo (2008) speelt zich af tegen de achtergrond van de tsunami.

Als klimaat een belangrijke rol speelt in Miyazaki's films, dan gaat het niet alleen om de kwetsbare balans in de natuur. Kijk naar de bliksemstormen in Nausicaa, de regen en het moedeloze wachten aan de bushalte in Buurman Totoro. Het weer wordt aangewend om de emoties van de personages uit te drukken en mist ook zijn esthetisch effect niet. Miyazaki toont zich in de weergave van de effecten van wind en regen een ongeziene meester. Een die we in de komende jaren erg hard zullen missen.

Anima Festival, van morgen tot 9 maart in Flagey, Brussel. www.animafestival.be. The Wind Rises loopt vanaf 5 maart in de bioscoop.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234