Zaterdag 08/05/2021

'We zijn verslaafd aan schulden'

'Meer consumeren is niet de oplossing van onze problemen. Voor we het weten, zitten we tot over onze oren in de schuld', waarschuwt de Tsjechische econoom-filosoof Tomas Sedlacek.

"Manisch-depressief", zo om-schrijft Tomas Sedlacek de huidige staat van onze economie. "We dachten dat we wisten hoe we aan de hand van wiskundige modellen de economie onafgebroken konden doen groeien. We hebben ons vreselijk vergist en zitten nu met een stevige kater", zegt hij.

Sedlacek schreef met De economie van goed en kwaad een opvallend boek over de economische geschiedenis. Hij concludeert erin dat verhalen uit de oudheid en parabels uit het Oude en Nieuwe Testament veel inspiratie kunnen leveren om de economie vandaag weer op de rails te zetten. "In het oude Israël werden om de 49 jaar alle schulden kwijtgescholden. Het systeem had als het ware een resetknop, waarmee het opnieuw kon worden opgestart."

De Tsjechische schrijver is een controversieel figuur. Op 24-jarige leeftijd werd hij raadgever van president Vaclav Havel. Vandaag is hij econoom van CSOB, een dochter van KBC, en heeft hij zitting in de sociaaleconomische raad van zijn land.

Sedlacek houdt ervan de economie vanuit een andere invalshoek te benaderen dan we doorgaans gewend zijn van economen. "Weet je dat in vele talen het woord schuld zowel een financiële als een morele betekenis heeft?"

Hoewel hij voor een bank werkt, gedraagt hij zich allesbehalve als een bankier. Een pak met krijtstrepen lijkt niet meteen aan hem besteed. Met zijn rode haren, ruitjesbroek en snuiftabak zou de 35-jarige econoom ook op de barricaden van Occupy Wall Street kunnen staan.

De bevlogen spreker heeft nog andere trekken die je niet meteen van een bankier zou verwachten. Zijn discours is doorspekt met verwijzingen naar populaire films. 'Always be mindful of your surrounding' ('Let op wat er zich in jouw omgeving afspeelt') is de boodschap die Batman steevast van zijn butler te horen krijgt als hij erop uit trekt. "En die boodschap slaan we dezer dagen al te vaak in de wind", zegt Sedlacek.

Uw boek gaat over goed en kwaad in de economie. Wie verpersoonlijkt vandaag het kwaad in onze samenleving?

"Het is heel moeilijk om iemand met de vinger te wijzen. De antichrist bestaat niet. Je zou kunnen spreken over Madoff (Bernard Madoff was een grote oplichter op Wall Street, JCS/EV). Dat is heel makkelijk. Die man bedroog duizenden mensen. Maar het probleem zit veel dieper. In feite zijn we allemaal samen verantwoordelijk voor de crisis, want het is het systeem dat fout loopt. We dachten dat we alles onder controle hadden, dat er geen financiële risico's waren, maar niets was minder waar."

Wat loopt er fout?

"Onze economie is niet depressief, maar wel manisch-depressief. Sinds eeuwen verloopt de economie volgens op- en neergaande cycli. En toen kwam Alan Greenspan(voorzitter van de Amerikaanse centrale bank, JCS/EV), die beweerde dat de economie eindeloos kon groeien. Economen dachten daarvoor de juiste wiskundige formule te hebben gevonden. Maar achteraf bleek het allemaal niet waar te zijn en stortte de economie in een diepe crisis. We zaten toen in een manische fase, waarin sprake was van overdrijving. Heden en toekomst werden veel te rooskleurig voorgesteld. Er werd met geld gesmeten. Problemen werden onderschat."

Het systeem zit fout? Straks gaat u nog beweren dat bankiers het slachtoffer zijn van de crisis.

"De bankiers dragen een grote verantwoordelijkheid voor de crisis. Bankiers die toen actief waren, hebben heel veel spijt van het onheil dat ze hebben aangericht. 'Wat hebben wij toch allemaal gedaan? Het was net alsof we dronken waren', hoor ik hen nu op recepties, na een tweede biertje, vertellen.

"Ik kan hier vrijuit over spreken, want mijn bank CSOB heeft

nooit haar vingers verbrand aan de financiële crisis. We hebben nooit geld gekregen van de overheid. CSOB is altijd heel voorzichtig te werk gegaan. Zo voorzichtig dat we kritiek kregen dat we een bank van het stenen tijdperk waren, met veel te lage rente voor onze cliënten."

Hebben we de crisis goed aangepakt?

"(Cynisch) Het slimste wat we tot dusver konden bedenken om de problemen op te lossen, is de spons vegen over de schulden. We hebben de schulden van de bankiers op Wall Street kwijtgescholden, terwijl ze zelf hun schuldenaars achter de veren blijven zitten. In het Nieuwe Testament staat een parabel van een man die heel veel schulden heeft bij de koning. De koning scheldt hem zijn schulden kwijt, maar als hij thuiskomt slaat hij de mensen die hem nog geld moeten verrot. Wat er vandaag gebeurt, staat al in een tekst van 2.000 jaar geleden."

Hoe behandel je een manische depressie?

"Zeker niet met antidepressiva, wel met een medicijn dat uitschieters in zowel negatieve als positieve zin voorkomt. Je moet zorgen voor meer stabiliteit, en dus is het beter dat de economie minder snel groeit. Misschien klinkt het pervers, maar soms moet je de economische groei afremmen. Het verhaal van de zeven vette en zeven magere jaren indachtig moet je eerst sparen als het goed gaat met de economie, zodat je die reserves kunt gebruiken wanneer het minder goed gaat. Die boodschap is jammer genoeg verloren gegaan. We hebben in de goede jaren geen geld opzijgezet. Politici zijn in de verleiding gekomen om het geld uit te geven. Ze zijn verslaafd geraakt aan begrotingstekorten. Net alsof je iemand die gezond is antibiotica geeft. Nu we moeten besparen, blijven we nog steeds de tekorten opstapelen."

Nochtans hoor je veel economen vandaag zeggen dat we net de groei moeten aanzwengelen om uit de problemen te geraken.

"Dat is een fetisj. Meer consumptie is niet de oplossing voor onze problemen. We komen net uit een periode van overconsumptie. Heel veel landen zitten daardoor tot over de oren in de schuld. Ze zijn letterlijk schuldslaven geworden. 'Ik ben mijn vrijheid kwijt. Ik ben een slaaf van de ratingagentschappen geworden', zei Sarkozy terecht toen hij nog president was. Als Frankrijk geen schulden had, dan zouden de ratingagentschappen kunnen schrijven wat ze willen, dan heeft dat geen belang."

Hoe raken we van onze verslaving af?

"Je moet zorgen voor een gedragswijziging. Als je bij een alcoholicus enkel de katers in het weekend behandelt, raakt die nooit van de drank af. Je moet vrijdagnamiddag, nog voor het weekend start, al ingrijpen. Wie wacht tot zaterdagvoormiddag komt te laat en maakt de verslaving alleen maar erger."

Raken we nog verlost van onze hoge schuldenlast?

"Ja, maar het zal allemaal wat langer duren. We moeten stoppen met denken dat de economie altijd moet groeien. Het leek wel alsof we de voorbije jaren met een hele snelle wagen hebben gereden. Met die wagen zijn we tegen hoge snelheid tegen de muur gebotst. We hebben economische stabiliteit opgegeven in ruil voor economische groei. Dat moeten we omdraaien."

Hoe komt het dat we dat niet eerder zagen?

"De weg naar de hel is geplaveid met goede bedoelingen. Je ziet regelmatig dat goed bedoelde zaken totaal verkeerd eindigen. We moeten dus zeer voorzichtig zijn. Voor je het weet, hebben bepaalde krachten je in je greep. In de The Matrix bijvoorbeeld keren de robots die de mensen hadden gecreëerd zich tegen hen. Dat gebeurt ook vandaag in de economie. Een land als Griekenland heeft de tekorten opgestapeld om zo de groei aan te zwengelen, en is zijn vrijheid volledig kwijtgeraakt.

"Voor de Grieken leek het alsof ze zonder enig risico geld konden blijven lenen. In werkelijkheid kwamen ze in de schuldslavernij terecht. Overheden verkijken zich op de rente die ze moeten betalen op hun schulden. Zowel de Koran, het Oude Testament als de Griekse wijsgeer Aristoteles waarschuwden voor het gebruik van rente bij leningen. We begrijpen niet goed hoe dat werkt. Normaal gezien hadden de banken die de Grieken geld leenden over de kop moeten gaan. Dat is jammer genoeg niet gebeurd. Daardoor zitten we vandaag in een systeemcrisis."

U pleit voor een stabielere economie. Maar mensen willen altijd meer, zo concludeert u zelf in uw boek.

"Ja, dat is een van onze grote demonen. Van Confucius tot Aristoteles, alle filosofen pleiten voor zelfcensuur. Laat niet alle dromen uitkomen. Wijzig je gedrag. Want telkens komen er nieuwe wensen en verlangens bij. Die leiden tot overconsumptie. Daar was al sprake van in het scheppingsverhaal. Op één pagina van Genesis zie je veertien maal het woord consumptie opduiken. Hoe rijker de samenleving, hoe meer ze wil."

Zet hebzucht ons aan tot meer consumeren?

"Niet alleen hebzucht. Er is een kwaadaardig iets dat ons verplicht te consumeren. Mensen denken dat als ze meer verbruiken ze dichter bij de verlossing komen. Consumptie lijkt goed te zijn voor het zielenheil. Als je kijkt naar wat een Amerikaan met zijn geld allemaal kan kopen, dan is hij tien keer rijker dan een Chinees, en toch komen de Amerikanen met hun centen niet rond en hebben ze veel meer schulden dan de Chinezen."

Hoe doet Europa het?

"We hebben minder schulden dan de VS en Japan. Je kunt alleen maar blij zijn dat de Duitse kanselier Angela Merkel niet alleen aan haar eigen land denkt, maar ook Europa probeert vooruit te helpen. Er is niemand anders die dat doet. Ze slaagt erin uit te leggen dat we elkaar moeten helpen en toch populair te blijven. Dat is opmerkelijk."

De Grieken denken daar enigszins anders over.

"We zitten in een immense crisis en toch hebben we geen oorlog. Het is de eerste keer dat dit gebeurt. Daarom alleen al verdient de Europese Unie de Nobelprijs. Vroeger zouden we geprofiteerd hebben van de zwakte van de Grieken en hun land hebben aangevallen. Vandaag helpen we hen. Toegegeven, het is ook in ons eigen belang. Als we de Grieken laten vallen, komen onze banken in de problemen."

Waarom verlopen die onderhandelingen met de Grieken telkens zo moeilijk?

"We worstelen met de vraag: maken de Grieken nu deel uit van de Europese familie of niet? Als je vriend een been breekt, dan help je hem. Breekt je bakker zijn been, dan ga je naar een andere bakker. We weten niet goed of Griekenland een vriend is of een markt. Moet je eisen dat het land al zijn schulden terugbetaalt of ga je over tot schuldkwijtschelding? En hoeveel keer zou je dat dan doen? Het antwoord laat op zich wachten. Het debat wordt vandaag meer in theologische dan in economische termen gevoerd. Je hoort heel vaak de woorden 'onjuist, lui, oneerlijk' terugkomen in het debat als het over de Grieken gaat. Vergeleken met de Ieren en de Portugezen zijn de Grieken niet nederig ten aanzien van hun geldschieters. Ook dat wordt hen kwalijk genomen."

Kan Europa zonder de Grieken?

"We moeten blij zijn met het voorbeeld dat de Grieken stellen. Wat zij vandaag meemaken, dreigt de andere eurolanden ook te overkomen als ze niet oppassen. Het horrorscenario dat de Grieken treft, wil niemand meemaken."

U ziet het wel goed komen met Europa?

"Ja. We zien de geboortepijn van een nieuw Europa. De Europese droom is sterker dan die van Amerika. Bij de Amerikanen draait alles om economie. In Europa gaat het over veel meer. Het is niet allemaal even duidelijk welke richting het uit gaat, maar cultuur, democratie en vriendschap staan toch voorop."

En fors besparen, als we uw boodschap goed begrijpen.

"Ik zou liever een systeem creëren waarin het niet uitmaakt of een politicus een idioot is of niet. Het monetaire beleid hebben we al uit handen gehaald van politici. Nu nog het begrotingsbeleid. Politici kunnen moeilijk weerstaan aan de verleiding om schulden te maken. Van mij mogen ze nog altijd beslissen over een verhoging of verlaging van de belastingen, maar tekorten moeten voor eens en voor altijd verboden worden."

Het lijkt wel alsof u onze democratie liever kwijt wilt.

"Neen hoor. Democratie is het beste systeem voor onze samenleving. Het is positief dat we waken over de ziel van onze democratie en zorg dragen voor de bescherming van minderheden. Maar laten we dan ook zorg dragen voor de ziel van het kapitalisme. Economisch populisme kan heel gevaarlijk zijn. We lijken niet goed te beseffen dat het kapitalisme heel fragiel is."

Hebt u als bankier enige sympathie voor de actievoerders van Occupy Wall Street?

"Zeker. Hun kritiek op de huidige gang van zaken is terecht. Als we uit deze crisis willen geraken, dan moeten we de regie uit handen van economen halen. Met alleen maar toegepaste wiskunde lossen we de problemen niet op. De antwoorden op de crisis zullen veeleer van filosofische aard zijn."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234