Woensdag 11/12/2019

We zijn veerkrachtiger dan we DENKEN

Nathalie Basteyns (44) regisseert samen met haar wederhelft Kaat Beels mooie tv-reeksen, zoals Clan en Beau Séjour. Ondertussen brengt ze hun kinderen Nico (2) en Jeanke (5) groot en aanvaardt ze met een ongebruikelijk optimisme hoe multiple sclerose haar lichaam steeds meer in de greep krijgt. 'Je kunt altijd probéren om gelukkig te zijn.'

De Brusiliatoren in Schaarbeek, ooit het hoogste appartementsgebouw van België, wordt door voorbijgangers bekeken als een betonnen Godzilla. Toch gok ik dat de mensen die er wonen hun leven in de toren erg prettig vinden. Wie halverwege het hemelrijk woont - hoog boven het hoofdstedelijke gewoel en met een prachtig 360°-zicht op onze eigen nietigheid - heeft het qua vastgoed best getroffen.

Zodra ik in het Brusilia-appartement van Nathalie Basteyns sta, vergeet ik dat de vrieskou buiten in mijn botten probeerde te kruipen. De winterzon knalt deugddoende hoeveelheden licht naar binnen, de platenspeler draait bij wijze van auditieve verwarming de soundtrack van Todo sobre mi madre en op de eetttafel nodigen twee dampende koppen koffie uit tot behaaglijk keuvelen. Mocht ik niet beter weten, ik zou zweren dat Basteyns een setdesigner heeft ingehuurd om onze levensbeschouwelijke tête-à-tête van de passende belichting en rekwisieten te voorzien.

Nathalie Basteyns woont en werkt al meer dan twintig jaar samen met regisseur Kaat Beels: behalve haar romantische ook haar professionele better half. Samen maakten ze Beau Séjour, de tiendelige dramareeks die momenteel de zondagavond van Eén opfleurt. Ondertussen hebben ze ook de opnamen afgerond van Façades, hun eerste langspeelfilm. Het gaat vooruit in de nv Beels & Basteyns en dat heeft veel te maken met het feit dat Nathalie lijdt aan een primair-progressieve - lees: ongehoord agressieve - vorm van multiple sclerose. De auto-immuunziekte legt steeds meer van haar ledematen stil en dwingt haar om van een oude Greenpeace-slogan haar levensmotto te maken: 'No time to waste.' "Niemand kan me zeggen of ik straks nog in staat zal zijn om te werken. Mijn onderste ledematen kan ik al niet meer bewegen. En mijn handen beginnen ook stijf te worden: een paar maanden geleden kon ik nog lange sms-berichten typen, vandaag gaat dat al een stuk moeizamer. Maar zolang ik in staat ben om te zien, te horen en mijn mond open te doen, wil ik nog zo veel mogelijk mooie films en series maken.

"MS is een kutziekte. Ik moet stelselmatig stukjes autonomie prijsgeven en heb bijna altijd pijn. Maar zelfs een kutziekte heeft zijn voordelen. Zo vind ik het tegenwoordig heel gemakkelijk om in mijn leven elke vorm van ballast weg te kieperen. Vroeger trok ik soms met fout volk op, nu omring ik me uitsluitend met mensen die ik graag zie. Vroeger was ik nogal materialistisch, nu denk ik: als de vloer maar recht ligt zodat ik er met mijn rolstoel over kan rijden. MS heeft me veel afgepakt, maar toch ook al een paar dingen bijgebracht."

Dat treft, zeg ik opportunistisch, waarop ik liefdevol tekst en uitleg vraag bij haar met zorg gecaste levenswijsheden.

De Veerkracht Van De Mens Is Groter Dan Je Denkt.

"Toen ik te horen kreeg dat ik MS had, zei ik: 'Ik ga nooit van mijn leven in een rolstoel zitten. De dag waarop ik niet meer kan lopen, is mijn leven voorbij.' Ondertussen zit ik al drie jaar in een rolstoel. En toch slaag ik er nog altijd in om regelmatig gelukkig te zijn. Ik ben dus veerkrachtiger dan ik dacht. Welke klappen MS ook uitdeelt, ik verleg mijn grenzen en pas me aan.

"Natuurlijk zijn er ook dagen dat ik huilend door het raam zit te turen. Maar toch maak ik altijd weer een klik en zeg ik tegen mezelf: 'Komaan, Nathalie. Verder doen.' En dat lukt. Elke keer opnieuw.

"Ik zeg soms: 'Ik ben gelukkiger dan vóór ik MS had.' Dat klopt natuurlijk niet, want mijn ziekte stemt me regelmatig behoorlijk triest. Maar mijn momenten van geluk zijn wel degelijk veel intenser dan vroeger. Omdat ik er nu veel meer van geniet."

Ik vraag of de vorderingen die de laatste jaren gemaakt worden op het gebied van stamceltransplantaties haar hoop geven. "Ik sta mezelf eigenlijk niet toe om te hopen dat ik ooit weer zal kunnen lopen. Ik heb al zo veel behandelingen geprobeerd, ik wil niet wéér teleurgesteld worden. Alleen als wetenschappers een therapie uitdokteren waarin ze echt-echt-echt geloven, mogen ze die op mij uittesten. Ik zou het mezelf niet kunnen vergeven, mocht ik een medicijn negeren dat mij misschien toch kan genezen."

Spijt Hebben, Is Te Gemakkelijk.

"Onlangs zag ik op tv een man die een aantal mensen vermoord had. 'Ik heb er spijt van', zei hij. Ik dacht: wat een betekenisloze zin. Spijt hebben, is zo gemakkelijk. Het is een emotie die vaak geuit, maar zelden gevoeld wordt. Onze maatschappij hecht te veel waarde aan spijt: snel even 'het spijt me' mompelen, is bijna een garantie op vergeving geworden. Net zoals in de biechtstoel: je prevelt een paar weesgegroetjes en hop, je zonden zijn tenietgedaan. Dat vind ik toch net iets te kort door de bocht. Het uiten van spijt ontslaat je niet van je verantwoordelijkheid.

"Ik begrijp natuurlijk wel dat mensen die je onheus hebt behandeld het belangrijk vinden om te horen dat het je spijt. Maar zelf zeg ik in zo'n geval veel liever 'sorry' dan 'het spijt me'. Met een 'sorry' geef je veel explicieter toe dat je fout bent geweest. Je neemt de verantwoordelijkheid voor je daden. 'Het spijt me' klinkt toch net iets te vaak als 'ik zit er zelf voor niks tussen, maar het spijt me dat je je gekwetst voelde'.

"Spijt blikt terug, sorry kijkt vooruit. In een welgemeend pardon zit een zekere toekomstgerichtheid: je geeft te kennen dat je het belangrijk vindt om de persoon die je gekwetst hebt niet te verliezen. Dat vind ik mooi."

Met Je Hoofd Tegen De Muur Knallen, Kan Bijzonder Nuttig Zijn.

"Na mijn eerste jaar Audiovisuele Kunsten aan Sint-Lukas was ik gebuisd. Dat ervaarde ik als een enorme tegenslag. Tot dan was alles altijd heel gemakkelijk voor me gegaan. Ik was enig kind, werd thuis bedolven onder de complimenten en dacht dat iedereen mij geweldig zou vinden. Maar op Sint-Lukas zeiden ze me: 'Jij bent helemáál niet zo geweldig.'

"Wat dat verdict extra pijnlijk maakte, was dat het niet eens betrekking had op mijn capaciteiten als toekomstig regisseur, maar op mijn karakter. Ik was gebuisd omdat ik een bitch was. Een onuitstaanbaar, onverdraagzaam wicht dat zichzelf het einde vond en nauwelijks met anderen kon samenwerken.

"Eerst was ik enorm kwaad. Net als mijn moeder: ik denk dat ze letterlijk al mijn docenten heeft gebeld om hen persoonlijk uit te schelden. (lacht) Maar na een tijdje zag ik in dat ze bij Sint-Lukas gewoon gelijk hadden. Ik ben dan maar met hangende pootjes teruggegaan en heb de jaren nadien keihard gewerkt om me te bewijzen. Wat uiteindelijk ook gelukt is.

"Die les in nederigheid is me in mijn verdere carrière goed van pas gekomen. Ik heb nog altijd een goed ontwikkeld ego. Maar ik kan het tegenwoordig toch al aan de kant schuiven voor het algemeen nut."

Iedereen Krijgt Een Tweede Kans. Behalve Sommigen.

"Ik kan mensen doorgaans nogal goed vergeven. Maar wie écht op mijn hart of op dat van mijn geliefden trapt, heeft voor mij afgedaan. Er zijn grenzen aan mijn vergevingsgezindheid."

En wat als iemand haar niet doelbewust maar per ongeluk kwetst? "Per ongeluk? Je bedoelt: uit dommigheid? (lacht) Per ongeluk bestaat niet. Als iemand je frontaal raakt, zit daar altijd iets intentioneels in. Mensen die zeggen dat ze je niet met opzet hebben gekwetst, zijn een beetje zoals mensen die veel te rap 'het spijt me' zeggen: ze durven niet de verantwoordelijk voor hun daden op te nemen."

Kan ze zichzelf makkelijk vergeven? "Ik ben enorm veeleisend voor mezelf, altijd al geweest. Maar MS heeft me toch iets milder gemaakt, merk ik. Als ik echt te veel pijn heb, kan ik al eens een dag in bed blijven liggen zonder dat ik mezelf daarom haat."

Er Is In Het Leven Geen Tijd Te Verliezen.

"Ik weet niet hoe mijn ziekte gaat evolueren. Ik merk alleen dat ik er elke maand weer een beetje op achteruit ga. Daardoor voel ik een sense of urgency die andere mensen wellicht niet of in mindere mate ervaren."

"Ik weiger nog tijd te verliezen met projecten die me niet gelukkig maken. Ik wil het maximum halen uit alles wat ik doe. En eigenlijk zou iedereen zo in het leven moeten staan. Elk uur dat je iets doet waar je je niet goed bij voelt, komt nooit meer terug. Als er iets is wat ik Jeanke en Nico wil bijbrengen, is het wel dat ze moeten proberen om van elk moment in hun leven te genieten."

Ik vraag of dat 'geniet van elk moment'-gedoe niet ongezond veel druk met zich meebrengt. Wie zichzelf ertoe verplicht om elke minuut van zijn leven in een gelukzalige staat te verkeren, valt na een tijd toch gewoon om van de stress? "Ik bedoel vooral dat je niet te veel achterom of vooruit moet kijken. Als je een uur in je stoel zit te luieren, geniet daar dan van zonder je af te vragen of je niet beter ergens anders zou zijn. Leef niet gisteren, niet morgen, maar nu."

Schuilt er een rolmodel in Nathalie Basteyns? Iemand die de mensheid met plezier een geweten schopt? "Niet echt. Ik besef dat ik voor heel wat mensen een spreekbuis zou kunnen zijn: lesbische moeders, MS-patiënten, rolstoelgebruikers... Keuze zat, in mijn geval. (lacht) Het probleem is alleen dat je dan zo snel in een hokje gestopt wordt. En ik hou er niet van om gereduceerd te worden tot één aspect van wie ik ben."

"Dat neemt uiteraard niet weg dat ik me wel degelijk over dingen uitspreek. Ik vind het bijvoorbeeld niet oké dat vrouwelijke actrices nog altijd minder verdienen dan hun mannelijke collega's. Zelfs toppers als Jennifer Lawrence en Robin Wright vormen op die regel geen uitzondering. Dat wil alleen maar zeggen dat er qua gelijkheidsprincipe nog veel werk aan de winkel is."

Herinneringen Bewaar Je In Je Hoofd. Niet Op Foto's.

"Sommige mensen hebben de neiging om de wereld te bekijken door de lens van hun smartphone. Tijdens concerten neemt iedereen voortdurend foto's. Er zijn zelfs mensen die een optreden integraal filmen en twee uur lang alleen maar naar het scherm van hun iPhone staren. Dan denk ik: leg dat ding weg en geniet van the real thing. Het is toch veel leuker om dingen te ervaren dan om ze te fotograferen? Kijk! Luister! Ruik! Voel! In je geheugen kun je een totaalervaring opslaan. Inclusief geuren en aanrakingen. Met een camera capteer je alleen maar beelden en geluiden, dat is toch beperkter. Films en foto's kunnen natuurlijk ook mooi zijn - ik heb er niet voor niks mijn beroep van gemaakt - maar niets weegt op tegen het echte leven."

"Ik bewaar op mijn telefoon alleen foto's van mijn kinderen. En dan nog. Zelfs als Kaat en ik met ons gezin op vakantie zijn, vergeten we vaak foto's te nemen. Dat beseffen we meestal pas op de allerlaatste dag, waarna we Jeanke en Nico alsnog als gekken beginnen te fotograferen. (lacht) Maar zelfs dat is eigenlijk niet nodig. De foto's in je hoofd zijn bijna altijd mooier dan degene op je telefoon."

Ze vertelt dat ze aan herinneringsverfraaiing lijdt: de oncontroleerbare drang om gebeurtenissen met terugwerkende kracht te romantiseren. "In 2002 waren Kaat en ik voor Woestijnvis in Japan naar aanleiding van het WK Voetbal. Na een paar weken was ik het daar kotsbeu. Ik belde elke dag naar Woestijnvis om te vragen of ze ons niet wat vroeger naar huis wilden laten komen. Maar zodra we terug in België waren en mensen me vroegen hoe het geweest was, werd die reis in mijn hoofd de allermooiste ervaring die ik ooit had meegemaakt. Plots was Japan een prachtig land, de Japanners geweldige mensen en het WK Voetbal een unieke belevenis. Ik herinnerde mij uitsluitend de leuke momenten, al de rest was ik compleet vergeten. En zo gaat het bij mij altijd. Ik heb een ongelooflijk positief ingesteld geheugen. Op zich wel handig, natuurlijk: feiten beleef je maar één keer, herinneringen draag je veel langer mee."

Het Kinderlijke Brein Is Fantastisch.

"Volwassenen houden in al hun daden en uitspraken rekening met hun omgeving. Maar kinderen zeggen gewoon wat ze denken. En dat vind ik geweldig. Op goede dagen zeg ik ook nog altijd ongegeneerd wat er in mij opkomt. Mensen kijken daar soms raar van op. Maar net voor ze mij van antwoord willen dienen, denken ze: Ach, we zullen ons maar niet kwaad maken. Ze zit in een rolstoel, ocharme." (lacht)

Ik vraag wat haar kinderen haar al geleerd hebben. "Dat ik zelf opnieuw wat ongeremder moet worden. Ik heb allerminst te klagen over een gebrek aan fantasie. Maar als ik Nico en Jeanke bezig zie, denk ik soms toch dat ik mezelf onbewust nog te veel beperkingen opleg. In je verbeelding mag je je door niks of niemand laten afremmen."

Helpt de aanwezigheid van haar zoon en dochter om haar MS-ellende wat te verzachten? "Meestal wel. Die twee kunnen mij zo blij maken dat ik mijn verdriet en mijn pijn tijdelijk volledig vergeet. Maar tegelijkertijd drukken ze me soms ook met mijn neus op mijn beperkingen. Ik zal bijvoorbeeld nooit met Jeanke kunnen gaan voetballen in het park hier voor de deur. Dat besef kan mij onwaarschijnlijk triest maken."

Mashke, noemen haar kinderen haar. Het is eens wat anders dan moeke, zeg ik. Ze glimlacht en zegt: "Het was eigenlijk de bedoeling dat ze Kaat mama en mij mamsie zouden noemen. Maar Jeanke kon mamsie vroeger niet zo goed uitspreken: hij zei altijd mashke. Dat vonden we zo'n mooi woord dat we het er maar bij gelaten hebben."

Goed Is Niet Goed Genoeg.

"Ik heb een hekel aan alles wat naar amateurisme neigt. Als iemand mij zegt: 'Laten we voor cameraman X kiezen, dat is een keilieve gast', word ik kribbig. Dan antwoord ik: 'Ik heb liever een klootzak die goed is dan een lieverd die suckt.' Ik denk dat ik aan dat soort opmerkingen de reputatie te danken heb dat ik een moeilijke ben. (lacht) Maar au fond bén ik helemaal niet moeilijk. Ik wil mijn werk gewoon heel erg goed doen."

"Ken je Jiro Ono? Dat is een Japanse chef-kok van 85 jaar die in de metro van Tokio een piepkleine sushibar uitbaat. Drie Michelin-sterren heeft hij. Hij had al lang tientallen franchises kunnen openen, maar toch blijft hij rustig in zijn metrobar. En waarom? Omdat die man geen sushibusiness wil runnen, maar de ultieme sushi wil maken. Al vijftig jaar zoekt hij onophoudelijk naar manieren om zijn kunst te perfectioneren. Daar hou ik van. Ik geniet van dingen die met liefde gemaakt zijn. Wat het ook is."

Is 'goed is niet goed genoeg' een uiting van perfectionisme of van een gezond streven naar kwaliteit? "Het laatste. Perfectionisme kan ook contraproductief zijn. Je kunt je zodanig verliezen in details dat je werk er slechter van wordt. Maar ik denk niet dat ik in die val trap. Het helpt dat Kaat en ik elkaar perfect aanvullen. Kaat is de denker, ik de dromer. Kaat excelleert op technisch gebied, ik kan beter enthousiasmeren. Wij vertrouwen elkaar grenzeloos. Als ik iets wil aftoetsen, zal ik dat altijd eerst bij Kaat doen. Omdat ik geloof wat zij zegt. En ik denk dat voor haar hetzelfde geldt."

Je Kunt Beter Niet Gaan Eten Met Mensen Die Je Niet Mag.

"Ik kijk graag naar Chef's Table: een Netflix-serie waarin topkoks worden geportretteerd. Een van de eerste afleveringen is gewijd aan de Argentijnse chef Francis Mallmann. Op een gegeven moment zegt Mallmann bloedserieus: 'Ga nooit eten met mensen die je niet graag ziet. Anders speel je theater.' Dat vind ik een waarheid als een Argentijnse koe. Ik eet niet graag alleen, maar je zult me niet snel aan tafel zien zitten met iemand die ik niet mag."

En toch, zeg ik, gaan we zonder problemen op café zitten met mensen die we niet graag zien. Spelen we dan géén theater? "Toch wel. Maar eten is iets heel intiems, hé. Iemand die je niet kunt uitstaan voedsel in zijn mond zien stoppen, dat gaat gewoon niet. (lacht) Plus: in een restaurant moet je blijven zitten tot je bord leeg is. Als je op café zit, kun je nog altijd vluchten. Dat scheelt."

The Nail That Sticks Out Gets Hammered Down. (Japans gezegde)

"Mensen die anders zijn, worden vaak neergehaald. Dat is jammer, want daardoor hebben we de neiging om ons te conformeren."

"Ik vind mensen die uit de band springen een verademing. Ik leef echt op wanneer iemand me iets vertelt wat ik nog nooit iemand anders heb horen zeggen."

"Kortom: durf zonder complexen jezelf te zijn. En als je daardoor niet bij de groep hoort, dan is dat maar zo. Waarom zouden we per se bij een groep moeten horen?"

Omdat we fundamenteel sociale wezens zijn? "Dat is zo, maar je kunt toch ook als individuen met elkaar samenleven? Waarom moet een verzameling van mensen per definitie 'een groep' zijn? En waarom zou 'tot de groep behoren' de enige manier zijn om gelukkig te worden? Wordt dat allemaal niet geweldig overschat? Je kunt er beter voor zorgen dat je tot geen enkele groep behoort. Dan kun je ook nooit verstoten worden.

"We moeten leren om in het gezelschap van anderen te vertoeven zonder onszelf te verloochenen. Om samen met anderen alleen te zijn. Als individu, omringd door andere individuen. Een gezonde dosis eigenzinnigheid gaat ons gelukkiger maken dan het lidmaatschap van een of andere groep."

In De Tien Waarheden stelt Stef Selfslagh een interessante sterveling de vraag: "Wat zijn de tien dingen die je in de loop van je leven hebt geleerd en die je als waarheden durft te verkondigen?" Het resultaat: bruikbare levenswijsheden, niet zelden verpakt in snedige oneliners. Aflevering 29: regisseur Nathalie Basteyns.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234