Zaterdag 26/11/2022

'We zijn twee verachtelijke wezens'

De ophefmakende briefwisseling van Bernard Henri-Lévy & Michel Houellebecq

Consternatie in de Franse letterenwereld: wie had er een cent op durven te verwedden dat de gecoiffeerde linkse filosoof Bernard-Henri Lévy en aartspessimist Michel Houellebecq elkaar zouden vinden in een brievenboek? In het onverhoeds verschenen Ennemis publics kruisen ze de degens en schilderen ze zichzelf af als de schobbejakken van de Franse media. Door dirk Leyman

p de keper beschouwd zou je nooit vermoeden dat er enige affiniteit kan bestaan tussen Michel Houellebecq (50) en Bernard Henri-Lévy (60). Houellebecq, auteur van provocatieve en messcherpe romans als Elementaire deeltjes en Platform, ziet er met de jaren beduimelder uit. De mompelende kettingroker hult zich het liefst in goedkope parka's en ruitjeshemden en sloft indolent door het leven, alsof hij in een eeuwige alcoholische halfslaap vertoeft. Praten doet hij slechts als hij er zin in heeft en dat is met mate. Actie legt hij slechts in zijn pessimistische en reactionaire, maar zelden eenduidige denkbeelden en geschriften. Zijn boeken zijn dolksteken voor de moderne samenleving. Schimpscheuten op de islam, het feminisme en de generatie van mei 1968 vormen vaste ingrediënten.

Het is een bijna tergend contrast met de blitse en onvermoeibare impressie die de welgebekte 'glamourfilosoof' Bernard Henri-Lévy maakt. De denker en schrijver heeft in Frankrijk allang genoeg aan zijn initialen BHL, alsof hij op zijn eentje een bankbedrijf vormt. Befaamd voor zijn eeuwig witte hemden met elegant openstaande kraag, heeft de Joodse zoon van een multimiljonair het patent op politiek correct denken en is hij de chouchou van weldenkend links. Er zijn weinig tv-programma's waarin hij niet zijn verbale vuurpijlen heeft afgestoken. Gedurig reist hij de wereld rond, banjerend door talloze brandhaarden om er zijn mensenrechtenboodschap met kwistige hand te verspreiden. BHL, die getrouwd is met de actrice Arielle Dombasle, heeft overal veel vingers in de intellectuele pap. Hij is columnist bij het weekblad Le Point, behoort tot het redactiecomité van uitgeverij Grasset en is aandeelhouder van de linkse krant Libération. Hooggeplaatste vrienden heeft hij bij de vleet.

Wat is het dan precies dat Michel Houellebecq en Bernard Henri-Lévy in elkaars armen heeft gedreven? "Alles scheidt ons, zegt men, met uitzondering van één fundamenteel punt. We zijn allebei verachtelijke individuen", zo opent Houellebecq de esbattementen in Ennemis publics, de neerslag van een e-mailbriefwisseling die beide heren in het grootste geheim voerden tussen januari en juli 2008. Houellebecq en BHL roepen zich uit tot de meest verguisde creaturen van Frankrijk en lijken na elke brief nog rotsvaster te geloven in hun pariapositie. Het is alsof ze opgejaagd worden als "een meute honden", vervolgd en uitgekotst worden door de Franse media en, zegt Houellebecq, "veel vooraanstaande journalisten [...] zouden een zweem van vreugde voelen wanneer ze zouden vernemen dat ik zelfmoord heb gepleegd." Het martelaarschap vormt zowat de baseline van deze briefwisseling, maar is tegelijk ook de horde die je moet nemen om dit boek écht binnen te treden en ten volle te smaken. "Het meest ergelijke aan dit lamento voor twee stemmen, is de manier waarop deze twee beroemde en bejubelde heren zich afschilderen als slachtoffers van een systeem dat ze zelfs misbruikten en naar hun hand zetten", zo merkt Jérôme Garcin op in Le Nouvel Observateur.

Moeten we plots tranen plengen bij beider onverzadigbare hunkering naar erkenning en "de drang om geliefd te zijn als een sportman of een zanger", zoals Houellebecq het stelt? Nee, want zowel Houellebecq als BHL kunnen immers met één vingerknip de voltallige internationale pers achter hun slippen krijgen. Tenslotte was de lancering van Ennemis publics ook een staaltje mediamarketing van vernuftig allooi. Mondjesmaat werd de Franse lezer door uitgeverij Flammarion met deskundig gelekte geruchten lekker gemaakt over een boek van twee tenoren. Logisch dat de halve Franse pers een klopjacht begon op de identiteit van de auteurs. Een tijdlang was er zelfs sprake van een duoboek tussen Carla Bruni en Houellebecq. Voor Houellebecq was alle stampei zeer welkom. Zijn in september verschenen eigen verfilming van La possibilité d'une île loopt immers voor geen meter en oogstte ronduit honende reacties. Dankzij de turbulentie rond Ennemis publics kan hij nu het debacle makkelijk doorslikken én meteen revanche nemen op de media die hem wéér eens misbegrijpen. Wat Ennemis publics aantoont, is dat Houellebecq het best bij zijn leest kan blijven. Zijn prikkelende voorzetten en puntige observaties houden deze correspondentie op streek, meer dan de soms pompeuze uitweidingen van Henri-Lévy, die veel meer tromgeroffel nodig heeft om ter zake te komen.

Wie Ennemis publics zou willen aanschaffen uit sensatiezucht, is er grotendeels aan voor de moeite. Af en toe laten Houellebecq en BHL diep in de ziel kijken, maar de correspondentie tussen de o zo verschillende karakters (iets waarmee ze elkaar graag mogen jennen), laat vooral heren aan het woord die consciëntieus begaan zijn met hun schrijverschap en hun plaats in de letteren. We komen te weten, fijntjes ontsluierd door Houellebecq, dat BHL zichzelf manisch durft te googlen ("om mijn tegenstanders beter te leren kennen", zo verdedigt BHL zich) maar we zien ook hoe arglistig Houellebecq zijn vijanden in de gaten houdt en ongeveer het hele Franse journalistenkorps de mantel uitveegt. Hij krijgt zelfs "eczema" na het googlen van zijn naam en "krabt zich tot bloedens toe", want hij kan niet overweg met "vijandschap". Houellebecq bekreunt zich nogal over zijn "misantropische apathie" ("ik denk te gemakkelijk: tous des cons") en hij stelt ze tegenover BHL's dadendrang ("een ego zo wilskrachtig als het uwe is voor mij een mysterie, zelfs een anomalie"), waarna de filosoof hem in een schuimend woordenbad van repliek dient. Er worden harde noten gekraakt over het engagement, waarover de activist en de defaitist vanzelfsprekend van mening verschillen (zie de brieven onderaan).

Zo gaat het vaak: Houellebecq klaagt, jeremieert en lokt BHL uit zijn hok met soms ongerijmde anekdotes. BHL gooit er graag de grote middelen tegenaan. Hij plamuurt zijn brieven dicht met eruditie en wijst Houellebecq terecht als hij te kort door de bocht zwiert of met politieke feiten een loopje neemt, zoals over Rusland. Lang en met verve wordt er doorgeboomd over Houellebecqs geliefkoosde schrijvers en filosofen als Pascal, Schopenhauer en de ook al verguisde Baudelaire en over Lévy's voorliefde voor Spinoza, Flaubert, Sartre, Levinas of Goethe. Zeker is dat in Ennemis publics de schrijver concreter en spitser uit de hoek komt dan de filosoof, maar ze tonen een beleefd begrip voor elkaars eigenaardigheden (zoals Houellebecqs voorkeur om de liefde te bedrijven in een halfslaap 's ochtends). Ouderwets virulent gaat het eraan toe wanneer Houellebecq zijn gram wil halen op zijn gehate moeder Lucie Ceccaldi, die onlangs een kwaadaardig boek over haar onhandelbare zoon in elkaar flanste. Volgens Houellebecq is de dame, die de jongen al vroeg onderbracht bij zijn grootouders, in het bezit van een "radicale slechtheid", veel erger dan die van "de slechtste moeders uit de wereldliteratuur". Hij catalogeert haar als "een absoluut egocentrisch wezen, met een beperkte intelligentie". Over zijn vader, een skileraar, is hij toch iets hoffelijker, terwijl BHL dan weer fraaie passages wijdt aan zijn in Algerije geboren verwekker, "een selfmade man" voor wie hij "het grootste respect" betuigt.

Geloof ons of niet: plichtmatige brieven zijn in Ennemis publics op één hand te tellen. Nooit heb je de neiging om af te haken, par contre: je bent voortdurend benieuwd hoe deze evenwichtsoefening zal aflopen. Verguld en verrast moet je toegeven dat de correspondentie tussen deze complexe en vaak paradoxale Franse koppigaards lang geen slecht idee was. Les extrêmes se touchent? BHL maakt in een van de laatste brieven de balans op en is lyrisch over de wederzijdse "animositeit", "de liefde voor boeken en film" en elkaars "pessimisme zonder bitterheid". Enfin, laat de kassa's rinkelen.

Flammarion-Grasset, 324 p., 20 euro.

Michel Houellebecq & Bernard-Henri Lévy

Ennemis publics. Correspondance janvier-juillet 2008

De lancering van Ennemis publics was een staaltje mediamarketing van vernuftig allooiZo gaat het vaak: Houellebecq klaagt, jeremieert en lokt BHL uit zijn hok met soms ongerijmde anekdotes. Terwijl BHL er graag de grote middelen tegenaan gooit

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234