Vrijdag 23/10/2020

Vijf vragenHerman De Dijn

‘We zijn rituele wezens, maar in deze crisis kan dat bijna niet’

De paaskaars brandt, maar het ritueel vindt plaats in de lege Lutherse Kerk in Woerden. Beeld Aart Sliedrecht

Religieuze feesten als Pasen en de ramadan zijn door corona in één klap verschrompeld tot digitale rituelen. Hetzelfde geldt voor begrafenissen. Wat doet dat met ons? Vijf vragen aan filosoof Herman De Dijn (KU Leuven). 

Zijn kleinkinderen mogen niet op bezoek komen. Toch staan ze om de vier, vijf dagen op de stoep bij Herman De Dijn. “Dan houden ze hun armpjes om hun kleine lichaampjes, om te doen of ze ons omarmen. Dat is toch práchtig!” 

Het bevestigt maar weer eens zijn stelling: wij mensen zijn door en door rituele wezens. Aan de telefoon spreekt de 77-jarige filosoof met grote hartstocht over het onderwerp waar hij in 2018 een boek aan wijdde, Rituelen. Dat boek is nu onverwacht hyperactueel geworden, nu het virus ons zóveel vertrouwde rituelen uit handen slaat. Hoe erg ís dat eigenlijk? Niet minder dan verschrikkelijk, vindt De Dijn. “Het laat zien hoe ongelooflijk belangrijk rituelen voor ons zijn, terwijl ze eigenlijk zo vreemd zijn.”

Hoezo vreemd?

“Met vreemd bedoel ik niet-rationeel. Vanwege de verspilling. Al dat geld, al die tijd en die aandacht die we besteden aan begrafenissen, maar ook aan bijvoorbeeld huwelijksfeesten. Toch protesteert niemand daartegen, integendeel. Dat hoor je te doen. Natuurlijk, tijdens de coronacrisis verzinnen mensen iets anders, bijvoorbeeld digitale bijeenkomsten, maar dat zal altijd een surrogaat blijven.”

Waarom?

“Rituelen hebben twee evidente kenmerken, dat zie je nu heel duidelijk. In de eerste plaats zijn ze lichamelijk, in de tweede plaats zijn ze collectief. Het gaat erom samen lichamelijk aanwezig te zijn op een bepaalde plaats, het gaat om speciale gebaren en speciale spijzen. En door de coronacrisis nu zit iedereen in zijn ‘kot’. Dat is totaal onvoldoende. Dat lege Sint-Pietersplein, dat is toch verschrikkelijk? Een ritueel vindt plaats op een bepaalde plek, het is een dans, een opvoering. Het is aanraken of juist niet mogen aanraken, het is kussen, het is knielen, het is dansen. Het mooiste voorbeeld vind ik de werveldans van de soefi’s. Maar denk ook aan de ramadan. Het is buigen, bidden, knielen. Rituelen zijn lichamen die samen een dans opvoeren.”

Rituelen laten zien wat een gepaste reactie is, zegt u. Vanwaar dat woord ‘gepast’? 

“Dat betekent dat je weet wat een eerbetoon is. Als een kind verschijnt in de wereld, moet je dat een naam geven; dat laat zien welke betekenis een kind heeft in de gemeenschap. Het is alsof de baby met zo’n naam een edelsteen omgehangen krijgt, zegt de filosoof Wittgenstein. Bij begraven gaat het er net zo goed om te doen wat gepast is om te doen, om de doden te eren. Daarom is het buitengewoon erg dat de Italianen hun doden nu niet kunnen begraven. Het voelt als een tekortschieten. Het is een verschrikking. ”

Maar je hoeft rituelen natuurlijk niet zo te laten als ze altijd zijn geweest. Ze kunnen veranderen.

“Zeker, rituelen veranderen voortdurend en verschillen enorm van cultuur tot cultuur. Maar de kern is altijd dat we iets móéten doen. De confuciaanse filosoof Mencius geeft daarvan een fantastisch voorbeeld. Hij vertelt over een aantal mannen die langs een greppel lopen. In die greppel zien ze de rottende lijken van overledenen liggen. Plots breekt het zweet uit op hun voorhoofd, ze halen manden en spaden en ze gaan terug om de lijken te begraven. Einde verhaal.”

“Wat bedoelt Mencius daarmee? Ik denk dit: wanneer mensen mensen geworden zijn, hebben ze een besef: dit kan niet. We móéten die doden begraven. Dat is het begin van beschaving. Méns-zijn betekent: weten wat juist en niet juist is, wat gepast is en wat niet. Dat is waar cultuur begint en dat gaat gepaard met symbolen en rituelen. Men doet overal hetzelfde, maar telkens op een andere manier.”

En als je het gewone ritueel niet kunt volvoeren, vinden we wel een surrogaat. Is dat wel zo erg dan?

“Het surrogaat laat juist zien hoe belangrijk het ritueel is.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234