Dinsdag 24/05/2022

'We zijn kuddedieren. En we kunnen empathisch zijn'

In zijn boek 'Het Enthousiasme Virus' schrijft massapsycholoog Jaap van Ginneken over de 'gevoelsbesmetting' die wordt veroorzaakt door het 'emotievirus'. Ofwel: hoe individuen groepen worden. Als het goed gaat en, zoals bij het busongeval in Zwitserland, als het slecht gaat.

De massa is een geheimzinnige diersoort en Jaap van Ginneken, massapsycholoog, bestudeert haar al een paar decennia. In zijn nieuwe boek, Het Enthousiasme Virus, beschrijft hij het mechanisme dat van individuen groepen maakt.

Voor een groot deel leunt het mechanisme op imitatie. Meteen na zijn geboorte begint de mens met het nadoen van en zich inleven in andere mensen, en dat gaat de rest van zijn leven door. Hij conformeert zich aan zijn gezin, aan zijn collega's, aan geloofsgenoten en aan medetwitteraars. Of hij conformeert zich juist niet, maar ook dan doet hij dat bewust en als lid van de groep: om een reactie uit te lokken of om de eenling te spelen die niet met de massa meegaat.

'Gevoelsbesmetting', noemt Van Ginneken het mechanisme, en dat wordt veroorzaakt door het 'emotievirus'. Van Ginneken zag het vorige week ook in het massale verdriet om de 28 slachtoffers van het busongeluk in Zwitserland (zie kader).

Het is op zich niks nieuws - zoeken naar verbondenheid is al een paar honderdduizend jaar inherent aan de mens, die als eenling niet zou kunnen overleven. Wel nieuw zijn de mate en het tempo waarin het mechanisme zich vandaag de dag manifesteert. "Iedere week of maand is er wel een hype over een populair nieuw televisieprogramma of een succesvolle film, over een bestsellerboek of een tophitliedje", schrijft Van Ginneken in zijn boek. "Orkanen, overstromingen en andere voorbeelden van extreem weer jagen het debat over de opwarming van de aarde aan, de roep om niet-fossiele en duurzame brandstoffen. Vreemde nieuwe afkortingen zoals die voor het SARS- of H1N1-virus en de Ehec-bacterie raken van de ene op de andere dag vertrouwd, DSK voor Dominique Strauss-Kahn, NOTW voor Murdochs News of the World."

U schreef eerder over de publieke opinie in boeken als Brein-bevingen en Strijden om de publieke opinie. Zijn er, behalve nieuwe en actuele voorbeelden, ook wel nieuwe inzichten?

Jaap van Ginneken: "Wat nieuw is, zijn de uitkomsten die de afgelopen jaren uit het breinonderzoek naar boven zijn gekomen: dankzij de mri-scanner kunnen we nu het levende, functionerende brein bestuderen. Dat speuren in het brein is natuurlijk een mode van de afgelopen tien jaar en ik moet eerlijk zeggen dat ik er aanvankelijk nogal sceptisch tegenover stond. Ik vond het een tikje reductionistisch, een beetje kort door de bocht.

"Maar een aantal onderzoeken werpt wel degelijk een nieuw licht. Neem het onderzoek van Uri Masson naar de beleving van de film The Good, the Bad and the Ugly, een spaghettiwestern maar wel een van de mooiste films aller tijden. Hij stopte iemand in de scanner, liet hem naar de film kijken en registreerde wat er in diens brein gebeurde. Vervolgens liet hij een tweede proefpersoon in de scanner plaatsnemen, en een derde en een vierde. Allemaal bleken ze op exact hetzelfde moment exact dezelfde reactie in het brein te hebben. We reageren dus identiek op bepaalde gebeurtenissen, in dit geval op een film.

"Als we in gezelschap zijn, wisselen we daarnaast ook nog eens voortdurend signalen met elkaar uit. Ik gaf vorige week een lezing aan studenten in Tilburg, die ik de vraag stelde of ze zich gemakkelijk emotioneel lieten beïnvloeden door anderen. De meesten dachten van niet. Vervolgens liet ik twee filmpjes zien: eentje van gapende honden, gapende apen en gapende mensen, en eentje van een vader die zijn vierling aan het lachen maakt. De hele zaal zat mee te gapen en mee te lachen. Dat is de reden waarom je in talkshows vaak publiek ziet: hun reacties stimuleren die van jou, thuis op de bank. Mensen stemmen hun reacties af op die van anderen, in kleine gezelschappen en in grote.

"In mijn boek staat dat klassieke voorbeeld van Mohammed Bouazizi, die fruitverkoper in Tunesië die zich na de zoveelste vernedering in december 2010 in brand stak. Zijn zelfverbranding bleek de eerste dominosteen te zijn in een grote reeks, de katalysator van een enorme revolutie: de foto van Bouazizi in het ziekenhuis, met de dictator Ben Ali aan zijn bed, is de hele wereld overgegaan. Maar later hebben in Egypte ook vijf mensen zichzelf in brand gestoken. Daarna deden mensen in Marokko het. Nu gebeurt het in Tibet. En het brengt allemaal relatief weinig teweeg. Hoe komt dat?"

Nou?

"Dat is dus niet goed te zeggen. Het is verschrikkelijk ingewikkeld. Een onmeetbaar klein detail kan een keten van gebeurtenissen op gang brengen, en daarmee een onmeetbaar groot gevolg hebben. Maar dat gebeurt alleen als er al een breed krachtenveld is. Vergelijk het met een tsunami: soms is een trilling voldoende om die teweeg te brengen, maar alleen als er al sprake is van tektonische platen die in de aardkorst over elkaar aan het schuiven zijn.

"Dat er in de publieke opinie heel veel grilligheid zit, is een terugkerend thema in mijn werk. Maar dat willen mensen niet weten. Want al die managers en communicatiedeskundigen denken dat ze de opinie kunnen sturen. En tot op zekere hoogte lukt dat ook wel, negen van de tien keer; maar één op de tien keer gebeurt er iets heel raars. Dan breekt de pleuris uit of gebeurt er iets waar niemand op had gerekend. En het rare is dat het effect daarvan vaak zó groot is, dat het die negen eerdere keren weer ongedaan maakt. Die tiende keer dat het fout gaat, heeft veel meer impact dan die negen keren dat het goed gaat.

"Neem Toyota. Ik heb zelf jaren Toyota gereden - ik ben begonnen in de Toyota Starlet van mijn moeder, zo'n ouwe naaimachine. Toyota's hadden een heel goede naam: die gingen nooit kapot. Maar ze werden zelfgenoegzaam, bij Toyota, en in 2010 kreeg je in de VS de ene rel na de andere, met remproblemen en gaspedalen die bleven hangen. Opeens zat Toyota in het verdomhoekje.

"Of neem het Amerikaanse technologiebedrijf Hewlett-Packard. Dat werkte jarenlang hard en met succes aan een vrouwvriendelijk imago, maar een paar jaar geleden beschuldigde een vrouw de topman van seksuele intimidatie. Weg was het prachtige imago. De publieke opinie is nauwelijks te sturen."

Er zijn honderdduizenden communicatieadviseurs en pr-mensen. Een groot deel van hen probeert op de een of andere manier de publieke opinie te sturen. Zijn ze overbodig?

"Nee, ze zijn niet overbodig, maar ze moeten beter doordrongen zijn van de beperkingen die de werkelijkheid hun vak oplegt. Het probleem is dat mensen denken dat communicatie iets is dat mechanisch gaat. Ik noem dat altijd het bijgeloof in de heilige drieëenheid: meten is weten, weten is voorspellen, voorspellen is beheersen. En eigenlijk is het hele managementvak, het hele communicatievak en zijn trouwens ook alle andere vakken daarvan doortrokken."

Wat zegt het over een maatschappij, dat er zoveel mensen met communicatie bezig zijn?

"Het zegt dat wij in een maatschappij leven waarin we het redelijk goed hebben, zo goed dat nu de jacht op het gevoel geopend is, door de media, door de televisie. Het zegt dat in die maatschappij subjectiviteit en beleving kennelijk een enorm grote rol spelen. Dat veel om beeldvorming draait. Als alle bedrijven ongeveer net zulke mooie producten maken, is het imago de enige manier om je van de ander te onderscheiden. Apple is daar een goed voorbeeld van, dat drijft op imago, op de mystiek die eromheen is komen te hangen. Kijk naar de VS, naar de verkiezingsstrijd in de Republikeinse partij: die speelt zich vrijwel helemaal af op het terrein van de negative campaigning. Ik las in de Herald Tribune dat 95 procent van de spotjes van Mitt Romney het zwartmaken van de tegenkandidaten als doel heeft. Dat is heel effectief, want hij heeft zelf geen boodschap.

"Wat mensen zoeken, is betekenis. Vroeger kwam die uit de zuil waar je bij hoorde, maar nu zuilen en herkomst en cultuur iets vaags zijn geworden, gaat iedereen elders op jacht naar ijkpunten. Ze zoeken verankering in merken, in de sport die ze beoefenen, de hobby's die ze hebben. Er wordt veel gebakken lucht verkocht."

Er zijn nog steeds eenlingen. Mensen die zich verzetten, zich losmaken van de groep, die hun eigen gang gaan. Wat maakt iemand tot zo'n eenling? Is dat karakter?

"Karakter speelt daar een rol in, maar karakter is een overschat iets, in mijn ogen. En persoonlijkheid ook. Tuurlijk, we zijn allemaal behept met een reeks van neigingen die een configuratie vormen en die relatief constant is; maar we vergeten vaak dat de situatie waarin we zitten, óók redelijk constant is. Word je uit die situatie gevist, dan kan er iets heel anders met je gebeuren.

"De Amerikaanse sociaal-psycholoog Philip Zimbardo ontwikkelde met een Britse collega een realityshow die The Human Zoo heette. Het was een beetje Big Brother-achtig: twaalf mensen zaten een week opgesloten in een vakantiehuis en alles wat ze deden werd gefilmd. Ze werden opgesplitst in twee groepen. In een van die groepen zat een lief kapstertje. Dat lieve kapstertje ontpopte zich gaandeweg tot een soort Hitler, ze werd iemand die ervan genoot anderen te vernederen en ze waar mogelijk een harde trap na te geven. Dus ja: karakter? Persoonlijkheid? Mensen denken: je bent zoals je bent. Dat is maar tot op zekere hoogte waar."

We zijn niet ons brein, maar we zijn onze omstandigheden?

"Dat is een deel van het verhaal, ja. We zijn ons brein, maar we zijn ook de omstandigheden. En we zijn de massa. We worden op rare, onbewuste, reflexmatige, emotionele manieren meegesleept door onze omgeving. We zijn kuddedieren. Dat impliceert dat we structuren in ons brein hebben waardoor we anderen kunnen 'navoelen', empathisch kunnen zijn. Op een gegeven moment sta je aan de rand van de massa en dan heb je de keuze: je gaat mee of je gaat niet mee. Meestal gaan we mee. Het doorgeven van een bepaalde emotionaliteit is dankzij internet een ongoing, globaal verschijnsel: als er morgen iets in China gebeurt, gaan we daar massaal op reageren.

"Internet is enerzijds heel mooi: de wereld binnen handbereik. Tegelijk werkt het ontzettend veel versimpeling in de hand. Ik heb een zoon van 14; als die een werkstuk moet maken, gaat hij even naar Wikipedia en kopieert hij het bij elkaar. Vroeger probeerden kranten en weekbladen de werkelijkheid uit te leggen in lange, gecompliceerde verhalen. Nu geldt de waan van de dag en wordt een complexe werkelijkheid ingedikt tot een simpele tegenstelling tussen goeieriken en slechteriken.

"De massa houdt niet van ingewikkelde problemen. Vijftig jaar geleden waren er 1 miljard crepeergevallen in de wereld. Vijf jaar geleden begon dat een beetje terug te lopen, tot 800 miljoen. Inmiddels is het weer over het miljard heen. In vijftig jaar tijd hebben we het probleem van de crepeergevallen in de wereld nooit aangepakt. Het geld van de Irakoorlog was voldoende geweest om het op te lossen. Maar op de een of andere manier komt het niet binnen. Het is te ingewikkeld, het blíjft ook ingewikkeld, omdat het met de hulp steeds verkeerd loopt, omdat er te veel aan de strijkstok blijft hangen.

"De werkelijkheid is complex. Als de evolutionaire psychologie van nu iets laat zien, is dat we in 2012 nog altijd zijn behept met een heleboel reflexen die we niet begrijpen en die nog dateren uit de steentijd, of ver daarvoor. En daardoor draait de boel steeds weer in de soep."

Bewerking Rik Van Puymbroeck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234