Maandag 14/10/2019

We zijn gemanipuleerd en belogen

Wie denkt dat we machteloos staan tegenover het broeikaseffect, kent het ‘Witte Huiseffect’ nog niet. Als ik eenmaal president ben, zal ik daar iets aan doen. (…) We zullen praten over de wereldwijde opwarming en we zullen actie ondernemen.” Nee, de woorden komen niet uit de mond van Barack Obama, noch uit die van klimaatprofeet Al Gore. Het was toenmalig Republikeins presidentskandidaat George Bush senior die het zei tijdens de presidentsverkiezingen in 1988.Datzelfde jaar richtte de wereld het vermaarde VN-klimaatpanel of IPCC op en tekende Bush senior de National Energy Policy Act “om een nationaal energiebeleid op te zetten dat zo snel mogelijk de productie van broeikasgassen zal verminderen om de snelheid en het niveau van de opwarming van de atmosfeer te vertragen om het wereldwijde milieu te beschermen.”Allemaal netjes in lijn met de wetenschap van toen. In 1979 al stipte een rapport van de Amerikaanse National Academy of Sciences aan dat een “overvloed aan studies van diverse bronnen wijst op een consensus dat klimaatveranderingen het resultaat zullen zijn van de menselijke verbranding van fossiele brandstoffen en veranderingen in landgebruik”.Het contrast met de Amerikaanse houding in de voorbije jaren kon niet groter zijn. Het percentage Amerikanen dat de opwarming een ‘zeer belangrijk probleem’ noemt, liep in de VS de laatste twee jaar verder terug van 50 procent naar 45 procent in 2009, bleek onlangs uit een BBC-peiling. “Vreemd toch dat in 1988 amper iemand leek te twijfelen aan de opwarming van de aarde en de rol van onze uitstoot van broeikasgassen daarbij”, zegt Jim Hoggan cynisch als we hem ontmoeten in hartje Kopenhagen. “Waarom toen wel en nu niet meer?”, vraagt Hoggan zich af. “Vandaag zitten we met een zeer alarmerende klimaatcrisis en toch neemt een groot en belangrijk deel van de wereld het niet eens ernstig. Daar zijn vele redenen voor. Maar één belangrijke reden is het wangedrag van mensen en het misbruik van technieken de voorbije twee decennia op één terrein: pr. De wereld is op ongeziene schaal bedrogen, belogen en gemanipuleerd. ”

‘De wetenschap in vraag stellen’

Hoggan is nochtans de laatste om public relations op zich zwart te maken. Hij heeft zelf een bloeiend pr-bedrijf in Canada. Maar wat hij aan de weet kwam over de rol van de pr-industrie in de klimaatdesinformatie, verontwaardigde hem zo hard dat hij er samen met journalist en strateeg Richard Littlemore een stevig gedocumenteerd en ontluisterend boek over publiceerde: Climate Cover-Up. Hij richtte ook Desmogblog.com op “dat de pr-vervuiling blootlegt die de klimaatwetenschap ondermijnt”.Het zit Hoggan duidelijk hoog. “Het wetenschappelijke debat over de opwarming van de aarde is een pr-creatie van mensen die bijna allemaal betaald worden door de olie- en steenkoolindustrie. Hun werk is helaas desastreus succesvol gebleken. Door die misleiding zijn we twee kostbare decennia verloren waarin we iets aan deze klimaatcrisis hadden kunnen doen. Dat is totaal onverantwoord gedrag. Veel erger dan de verdraaiing van het gezondheidsdebat door de tabaksindustrie. Zij schaadden enkel de rokers, hiermee zet je het voortbestaan van de hele planeet op het spel.”De vergelijking met de pr van de tabaksindustrie is niet toevallig gekozen. Zo richtte een coöperatief van Amerikaanse elektriciteitscentrales samen met de steenkoolvereniging en het Edison Electricity Institute in 1991 de Information Council on the Environment (ICE) op. De bedoeling was “de wereldwijde opwarming te herpositioneren als een theorie, niet als een feit”. Een tactiek die ook de tabakslobby hanteerde.Soms is het verband zelfs erg rechtstreeks. De boodschap van de tabaksindustrie was lang behoorlijk consequent: het verband tussen roken en kanker was volgens hen niet bewezen, er speelden zoveel factoren. Toen die tactiek niet langer aansloeg, nam Philip Morris pr-gigant APCO Wordlinks onder de arm om een aanval te openen op de ‘degelijkheid van de wetenschap’ via de TASCC-stichting. Om geloofwaardiger over te komen, werd gezocht naar partners in andere bedrijfstakken “waarvoor solide wetenschap nodig was”. Op het lijstje thema’s onder meer ‘klimaatopwarming’ en ‘verwijdering van kernafval’.TASCC moest “een betrouwbare bron voor journalisten worden en het publiek zoveel mogelijk aanmoedigen om de wetenschap in vraag te stellen”, aldus een interne nota. TASCC moest mikken op secundaire markten om “cynische journalisten van grote steden te vermijden”. Die focus zou “de kans verhogen om opgepikt te worden door de media”. En wie behoorde behalve Philip Morris tot de eerste leden van TASCC? Energiereus Exxon. Om twijfel te zaaien deed het bedrijf overigens maar wat graag een beroep op de diensten van veteranen met een carrière in, jawel, het ontkennen van de gezondheidseffecten van tabak.Daar houden de gelijkenissen niet op, stelde The New York Times begin dit jaar vast. Net als de tabaksindustrie bij ‘Big Tobacco’ (het spraakmakende tabaksproces in de VS) hield de fossielebrandstoffenindustrie jarenlang ‘vervelende’ interne studies achter. Wie de conclusie leest van het eigen rapport Predicting Future Climate Change van de intussen opgedoekte Global Climate Coalition, begrijpt waarom. “De wetenschappelijke basis van het broeikaseffect en de potentiële impact van menselijke emissies van broeikasgassen als CO2 op het klimaat zijn goed onderbouwd en kunnen niet worden ontkend.” Het rapport dateert uit 1995, maar kwam pas dit jaar aan het licht.Ook om de ernst van de klimaatcrisis te minimaliseren en een drastische vermindering van het verbruik van fossiele brandstoffen tactisch tegen te gaan, speelt de fossiele industrie leentje buur bij Big Tobacco. Alle middelen zijn goed. Grondig onderbouwde wetenschappelijke studies worden verdraaid tot ze net het omgekeerde beweren, gerenommeerde onderzoekers op hun terrein die in de vakpers opgevoerd worden als topexpert worden in de gewone media genadeloos afgemaakt door zelfverklaarde wetenschappers zonder enige ervaring ter zake.Topklimatologen die hun leven wijden aan de beschrijving van de opwarming van de aarde zien hun naam ongevraagd opduiken onder massapetities die dezelfde opwarming in vraag stellen. Denktanks worden opgericht als industriële vehikels om journalisten te bedelven onder antiklimaatboodschappen. Zogenaamd spontane ‘sceptische burgerbewegingen’ worden door de lobby uit de grond gestampt. Jarenlange analyse leerde Desmogblog dat doorgaans een select clubje usual suspects betrokken was, rechtstreeks of onrechtstreeks betaald door de fossiele industrie. “In die groep heb je enkele zogenaamde sceptische wetenschappers die bijzonder goed gecast zijn”, getuigt Hoggan. “Ze hebben geen relevante wetenschappelijke expertise, maar zijn charmante en onderhoudende, getalenteerde sprekers, die een goed verhaal kunnen vertellen. En niet onbelangrijk, ze kunnen de media aan.” En die worden naar hartenlust gemanipuleerd. “De media zijn gretig op zoek naar straffe citaten en een controversieel debat, daar wordt handig op ingespeeld.”

Dat klinkt al een stuk beter

Een bijzonder machtig wapen om de publieke opinie te doen kantelen is de taal, weet Republikeins opiniepeiler en spindokter Frank Luntz als geen ander. Een van de beruchtste staaltjes leverde Luntz zelf af met zijn Straight Talk-nota uit 2002, waarin hij de regering van Bush junior adviseerde over hoe ze het delicate thema ‘milieu’ moest benaderen bij de komende verkiezingen. “Het milieu is waarschijnlijk het enige thema waar de Republikeinen - en president Bush in het bijzonder - het meest kwetsbaar zijn.” Daarna suggereerde Luntz’ advies dat de oplossing vooral gelegen was in de taal die de Republikeinen moesten hanteren, beschrijft Hoggan. Luntz’ advies is vrij duidelijk. “Het wetenschappelijke debat blijft open. Kiezers geloven dat er geen consensus bestaat onder wetenschappers over de wereldwijde opwarming. (…) Daarom moet je dat gebrek aan wetenschappelijke zekerheid tot hoofdpunt van het debat maken.” En nog: “Het wetenschappelijke debat sluit zich, maar is nog niet gesloten. Er is nog altijd een mogelijkheid om de wetenschap uit te dagen.”Ontluisterend concreet werd het in Luntz’ toegevoegde suggesties: ‘Taal die wél werkt’. Zo adviseert hij de Republikeinen om te zeggen: “Onnodige milieumaatregelen schaden vaders en moeders, grootvaders en grootmoeders. Ze schaden burgers met een vast inkomen. Ze halen uit naar mijnwerkers, vrachtwagenchauffeurs, boeren - iedereen die werkt in energie-intensieve sector. Dat betekent minder inkomen voor families die nu al de eindjes aan elkaar moeten knopen om te overleven en hun kinderen te onderwijzen.”Geen lukraak gekozen suggesties, maar zinnen die getest werden bij focusgroepen en opiniepeilingen, zo blijkt verder uit de nota. “Klimaatverandering klinkt minder angstaanjagend dan wereldwijde opwarming. Eén deelnemer uit de focusgroep gaf aan dat klimaatverandering klinkt alsof je gewoon van Pitssburgh naar Fort Lauderdale gaat. Terwijl de opwarming van de aarde catastrofale beelden oproept, suggereert klimaatverandering een beter controleerbare en minder emotionele uitdaging.”Ongeveer gelijktijdig vond er een fenomenale verschuiving richting Republikeinen plaats van fondsen van de fossiele industrie. Terwijl de verhouding van de financiering door de olie- en gasindustrie aan de Republikeinen en Democraten in 1990 nog 60/40 bedroeg, sloeg dat door naar 80/20 onder de regering-Bush junior. De president zelf ontving maar liefst 1,5 miljoen dollar rechtstreekse bijdragen van de olie-industrie tijdens de campagne, toen het grootste industriële bedrag ooit voor een presidentskandidaat. Ook de steenkool- en verwante industrieën vertoonden hoe langer hoe meer een voorkeur voor de Republikeinen.De ravages van het klimaatbeleid onder Bush zijn bekend. Het Kyotoprotocol, dat mee door de VS werd onderhandeld, werd door de VS nooit geratificeerd. Inmiddels is geweten dat het Witte Huis onder Bush systematisch wetenschappelijke rapporten liet ‘bijwerken’ door een man die daarna meteen aan de slag ging bij... Exxon Mobile. Intussen werden topklimatologen zoals James Hansen van de NASA ‘gecensureerd’ in hun communicatie met de pers. Maatregelen van het Amerikaanse Milieuagentschap EPA om de vervuiling te beperken werden systematisch ontmanteld of geblokkeerd. De officiële uitspraak van het EPA aan het begin van de VN-klimaattop dat broeikasgassen de gezondheid schaden en de uitstoot in de VS legaal beperkt kan worden, was niet minder dan een U-bocht tegenover het vroegere beleid.

De ontkenningslobby

“Zolang je maar iets blijft herhalen en herhalen, zal de gedachte zich ooit wel nestelen in de hoofden”, weet Hoggan. “De budgetten zijn enorm. Exxon alleen heeft tientallen miljoenen dollars in de ontkenningslobby gestopt.” In Kopenhagen werd ook VN-klimaatbaas Yvo de Boer tot vervelens toe geconfronteerd met de jongste aanval van de antiklimaatlobby. “Vindt u dat de gestolen e-mails van klimaatwetenschappers de onderhandelingen hier beïnvloeden?”, vroeg elke dag wel een andere journalist. Voor alle duidelijkheid: het is geenszins bewezen dat de industrieel gesponsorde antiklimaatlobby betrokken was bij de diefstal, maar dat de e-mailaffaire over de tongen gaat als ‘Climate Gate’ en tv-stations als het conservatieve Fox News domineert, is wel haar werk.“Amper enkele dagen na het uitlekken van de mails had een jarenlang zwaar door Exxon gesponsorde ‘denktank’ de site Climategate geregistreerd en er een megafoon op geplaatst”, schudt Hoggan het hoofd. “De e-mails gewoon lezen, wat wij hebben gedaan, duurt dagen, dus het is mij iets te toevallig. En ja, er staan gênante stukjes in de mails, maar er is geen schandaal. Het echte schandaal zijn niet de e-mails, maar de manier waarop de media alweer gemanipuleerd worden met desinformatie.”“In een van de gewraakte e-mails hebben wetenschappers het over het bijzonder controversiële onderzoek van een bekende klimaatontkenster die onder meer door het Petroleum Institute betaald wordt. De klimatologen wilden vermijden dat zo’n pr-persoon junkwetenschap kon publiceren om het publiek te misleiden. Ze bewezen de maatschappij in wezen een dienst, maar worden nu behandeld als bedriegers.”Het is nog niet voorbij. Wie er als de kippen bij was om via de mails meteen de hele klimaatwetenschap aan te vallen, was de Amerikaan Marc Morano, lange tijd communicatieadviseur van diehard klimaatontkenner Republikeins senator James Inhofe. Die ontving als voorzitter van de milieucommissie van de Senaat onder de Bushregering meer fondsen van de olie- en gasindustrie dan elke andere senator. Dit jaar startte Morano de site ‘Climatedebot.com’ op, sympathisanten beschouwen hem als de drijvende kracht achter het ombouwen van “wetenschappelijke stukjes tot een politieke stormram”, zoals The New York Times schreef.“De koning van de professionele ontkenners is hier in Kopenhagen, samen met zijn vroegere baas Inhofe”, zegt Hoggans collega en medeauteur Richard Littlemore als we hem in het Bella Centre ontmoeten. “Hij is druk aan het lobbyen, valt Amerikaanse journalisten voortdurend lastig en heeft al een aantal nevenevenementen opgezet.”En toch is het vooral show, benadrukt Littlemore. “Het klinkt misschien vreemd, maar in wezen interesseert de klimaattop in Kopenhagen hen niet. Het echte gevecht zal plaatsvinden in de Amerikaanse Senaat in 2010. En als je de discussie over de hervorming van de gezondheidszorg gevolgd heb, dan heb je gezien hoe lelijk het kan worden.” De Amerikaanse president Obama verkondigt wel “dat de planeet in gevaar is” en sprak ook in Kopenhagen over verandering, maar die zal er niet zonder slag of stoot komen. In 2008 verhoogde de olie-industrie haar toen al enorme jaarlijkse lobbybudget van 82 miljoen dollar nog eens met 50 procent. “Omgerekend goed voor minstens twee Washingtonlobbyisten voor elk parlementslid”, aldus Hoggan.De klassieke fossielebrandstoffenindustrie is strijdvaardig, de belangen en winsten zijn dan ook niet anders dan reusachtig. “Energiereus Exxon tekende de voorbije vier of vijf jaar de grootste winsten ooit op in een bedrijf. Na Kopenhagen zal in de aanloop naar het Senaatsdebat de strijd alleen maar toenemen en het geld voor de antiklimaatlobby helemaal exploderen”, aldus Littlemore. “Ze maken gigawinsten en zijn duidelijk niet van plan die op te geven.”

Schone steenkool

Ooit, en niet eens in de zo verre toekomst, is de olie op en moet de wereld wel overschakelen op een groen alternatief. Zou je denken. Want er blijft nog massaal veel steenkool over, volgens het boek Big Coal in de VS alleen al voldoende om de huidige Amerikaanse consumptie nog 250 jaar voort te zetten. En ook daar is het gespin al begonnen: het toverwoord is ‘schone steenkool’. Met de technologie CCS zal de schadelijke CO2 immers kunnen worden ‘weggevangen en opgeslagen’, klinkt het.Nochtans wees een recent rapport van het prestigieuze MIT erop dat er tot dan, in 2007, “geen enkel CCS-demonstratieproject was geweest, noch experimenteel, noch een ander, in geen enkele steenkoolfaciliteit ter wereld”. Ook de CEO van een groot Amerikaans steenkoolverwerkend bedrijf gaf eind 2008 toe niet te weten waar de CO2 dan wel opgeslagen zou kunnen worden.Een illustratie van een nieuwe techniek van de antiklimaatlobby, zegt Hoggan. “De opwarming wordt niet meer ontkend, maar er is een nieuw argument gevonden om niets te doen tegen het verbruik van fossiele brandstoffen: het probleem is technologisch op te lossen, zoals met CCS. Nieuwe steenkoolcentrales zullen wel ‘properder’ zijn dan de oude, maar beweren dat die steenkool ‘schoon’ is, is hetzelfde als zeggen dat een bezweet T-shirt lekker ruikt.”“De techniek is nog lang niet levensvatbaar. En toch gaat iedereen er vandaag van uit dat die proper ‘gewassen’ steenkool een realistisch deel zal uitmaken van een verantwoordelijk en gezond toekomstig energiebeleid”, vervolgt Hoggan. “Alweer zijn we allemaal gemanipuleerd door enkele van de grootste spelers op het veld. De door de industrie gestuurde burgerbeweging ACCCE heeft tijdens de vorige presidentsverkiezingen 40 miljard dollar uitgegeven om ervoor te zorgen dat het begrip ‘schone steenkool’ op de lippen van elke kandidaat lag.”

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234