Woensdag 17/07/2019

'We zijn een gestoord ras'

Exclusief interview met

Stan

Lee

heruitvinder van de

Amerikaanse superhelden

'Lee put the human in superhuman', blokletterde Time ooit. Dat is allesbehalve een understatement, want zonder de nu 85-jarige schrijver zouden de superhelden er de dag van vandaag heel anders (lees: minder menselijk) hebben uitgezien. De Hulk stond voor opgekropte woede, Spider-Man was held tegen wil en dank, Daredevil had een fysieke handicap en de X-Men vertegenwoordigden minderheidsgroepen. Een exclusief gesprek met Stan 'the Man' over zijn carrière, zijn geesteskinderen, lievelingspersonages en nieuwe projecten.

Door Geert De Weyer

Ik ben een praatvaar", verontschuldigt hij zich al meteen. "Ik praat en ik praat en ik praat, maar ik ben helaas te oud om dat nu nog te veranderen. Hopelijk verveel ik je niet." Stan Lee (echte naam: Stanley Martin Lieber), geestelijke vader van onder meer de X-Men, Daredevil, Silver Surfer, Spider-Man, Ghost Rider en Fantastic Four, stelt zich aan het begin van het gesprek verrassend bescheiden op. Hij tracht zijn succes te relativeren, maar kan niet ontkennen dat hij 's werelds populairste en best betaalde stripscenarist is. Niet alleen gingen de comics van voornoemde titels vanaf de jaren zestig vlotjes over de toonbank van menig stripwinkelier, in de jaren negentig ontstond ook nog eens een ware boom toen Hollywood met Lee's geesteskinderen het spreekwoordelijke gat in de markt ontdekte. De populariteit van de superheldenfilms zou volgens de kenners slechts een viertal jaren duren, maar blockbusters als X-Men, Blade, Spider-Man, Batman en Men in Black brachten daar blijvend verandering in. Bijna twintig jaar na de eerste Batman-film (1989), is het genre onwrikbaar gebleken. En terwijl vele van deze box-officehits een vervolg kregen, bleef men ijlings zoeken naar nieuwe superhelden. Stan 'the Man', zoals hij zichzelf placht te noemen, wreef in zijn handen, en zag hoe Hollywood ook zijn oude personages als de Hulk, Fantastic Four, Silver Surfer en Daredevil van stal haalde, en zelfs 'moeilijkere' verhalen als Ghost Rider of Iron Man. De huidige hofleverancier van dit soort personages kon daarbij telkenmale op een indrukwekkende cast rekenen met Nicolas Cage (Ghost Rider), Tobey Maguire (Spider-Man), Ben Affleck en Jennifer Garner (Daredevil), Jessica Alba (Fantastic Four), Halle Berry, Hugh Jackman, Patrick Stewart en Ian McKellen (X-Men). Niet voor niets dus dat de man wordt aanzien als de herontdekker van de superheld en het zelfs schopte tot actiefiguurtje.

U hebt uiteraard genoten van het Time-citaat 'Lee put the human in superhuman'. Maar hoe makkelijk was het om aan het begin van uw carrière, toen de superheldenindustrie nog in zijn kinderschoenen stond, een superheld te creëren die nu eens niet onoverwinnelijk, maar verrassend menselijk was?

"Weet je, aan het begin van mijn carrière schreef ik enkel verhalen die de uitgever me oplegde. Ik hield er niet van. Ik schreef een comic in één dag volgens een geijkt principe. De held was telkens onoverwinnelijk. Vreselijk saai. Maar goed, het waren de jaren vijftig en de uitgever was helemaal niet geïnteresseerd in het comicpubliek. Zijn lezers waren voor hem ofwel kinderen, jongvolwassenen die niets beters te doen hadden, óf ongeletterde volwassenen. Nee, veel respect was er niet. Maar ik werd dat beu. Ik was vastberaden ontslag te nemen, tot mijn vrouw Joan zei: 'Maar Stan, waarom schrijf je nu niet gewoon het verhaal dat jij wil, zonder rekening te houden met wat die uitgever wil?' Ze had gelijk. Als ik toch van plan was er de brui aan te geven, dan liever strijdend ten onder gaan. Op die manier ontstond The Fantastic Four. En ik had geluk. Het verkocht erg goed, en omdat dat de taal was die de uitgever verstond, kon ik verder op het ingeslagen pad. Ik ben er nooit meer van afgeweken. Ik heb vanaf toen plezier gekregen in het schrijven."

Waarom koos je er eigenlijk voor om je superhelden imperfect te maken?

"Tja, ik wilde getrouwe karakters, geen onfeilbare wezens. Op die manier zou ik geen verhaal kunnen vertellen, zou de lezer zich er ook niet mee kunnen vereenzelvigen. Kijk, als ik Spider-Man superkracht meegeef, onderscheid ik hem van een ander. Hij is kleurrijker en spectaculairder dan een ander, maar hij moet wel een mens blijven. Kortom: ik wil hem zo realistisch mogelijk maken. Het kan niet anders of zo'n helden worden geconfronteerd met aardse en menselijke beslommeringen. Ik heb er vaak over nagedacht wat zo'n superkrachten met mij zouden doen. De mens in mij zou niet ontsnappen aan liefdesproblemen, problemen met en verlies van familie en vrienden,... Dus het fantastische element moest gecombineerd worden met de realiteit. En op die manier kon ik mijn eigen gedachtegoed ook kwijt, kon ik het hebben over vooroordelen, discriminatie en racisme in onze maatschappij. X-Men is daar bijvoorbeeld een goed voorbeeld van."

Je laat wel eens vallen dat je eigen superhelden heel veel van jezelf vertegenwoordigen. Met wie heb je dan de innigste band?

"Oei, euhm, ik denk dat ik met al mijn geesteskinderen een connectie heb. Als schrijver moet je je geesteskinderen van dialogen voorzien, en dan is het onvermijdelijk dat er vaak datgene insluipt dat zelf in je hoofd broedt of woedt."

Maar wie passeert er het vaakst in je hoofd dan?

"Dat is wellicht Reed Richards (Mister Fantastic, hoofd van The Fantastic Four, GDW) omdat hij zo'n praatzieke man is waar je hoorndol van wordt. (lacht) Maar zeker ook de Silver Surfer. Wat uit zijn mond komt zijn de filosofische reflecties die in mijn eigen hoofd echoën. Met hem heb ik veel gemeen."

Waarom precies?

"Hij was mijn innerlijke stem. Hij zei alles wat ik dacht, alles wat door mijn hoofd maalde. Weet je, we leven hier op een fantastische planeet. We hebben echt alles. In principe is er genoeg water en voedsel voor de hele planeet, beschikken we over zon en de mooiste natuur die je je kan voorstellen. Je zou verdorie blij moeten zijn dat je hier leeft. Maar wat zie je? We vechten met mekaar, kunnen onze culturen niet op elkaar afstemmen. Kortom: we maken er een potje van. Waarom toch? Ik word er niet goed van. Soms denk ik dat de mensheid gek is, dat we een gestoord ras zijn. Het is ook niet logisch, vind ik. We leven in een paradijs, toch? Ik had die gedachten al op jonge leeftijd, en de Silver Surfer, die ik soms wel eens zag als een Christusfiguur, verwoordde die gedachten. Heel simpel. Het was alsof iemand van een rationele wereld plots op aarde neerdaalde en onze eigen irrationele wereld in vraag stelde. Hij zou de mensen alle domme, irrationele dingen onder hun neus houden en uitvergroten, in de hoop op inzicht. Tegelijk wilde ik hem zowel zo goed als zo onbegrepen mogelijk maken. Die rol beviel me wel, hoewel het eigenlijk mijn tekenaar was die met dit personage op de proppen kwam. (grijnst)"

Bent u eigenlijk verrast dat de superheldenfilms zo populair zijn? Per slot van rekening gaat het hier vaak om superhelden uit de jaren zestig, terwijl ze voor hun adaptatie naar het witte doek blijkbaar weinig modernisering behoefden.

"Nee, in alle eerlijkheid: het verrast me niet. Mensen houden nu eenmaal van dingen die larger than life zijn. Ze houden van het onverwachte, van het onvoorstelbare. Hoe wilder hoe liever, denk ik soms. En nu de special effects-afdelingen vandaag de dag het onmogelijke kunnen verwezenlijken, houdt het niets of niemand tegen om die superheldenverhalen op het grote scherm te brengen. Tien jaar geleden zou je bepaalde superheldenfilms echt niet gemaakt kunnen hebben, hoor. Een andere reden is dat Marvel zich vroeger amper bezighield met het omzetten van hun karakters naar live action-films. Pas toen een nieuwe ploeg er zich binnen Marvel mee ging bezighouden, is de deur ervoor opengezet."

Werk je nu meer of minder dan vroeger? Ik zie je namelijk bij bijna elke film als executive producer vermeld staan.

"Nochtans heb ik weinig te maken met die films. Ik produceer ze niet en ben er al helemaal niet de regisseur van, want dat durven mensen wel eens denken. Ook bemoei ik me in het geheel niet met het script of de screenplays, noch moet ik er mijn goedkeuring voor geven. Ik heb nu mijn eigen firma, POW! Entertainment, waarbij ik ideeën voor nieuwe bioscoopfilms, tv-films of games bedenk."

Toch slaagt u erin in elke film een cameo te hebben. De leukste is misschien wel die in 'Fantastic Four 2: Rise of the Silver Surfer', waarin u geweigerd wordt op de huwelijksplechtigheid van uw twee superhelden, Mister Fantastic en The Invisible Woman, omdat uw echte naam niet op de gastenlijst voorkomt en de security u niet wil geloven.

"(grijnst) Ja, leuk hè! Maar echt: ik heb weinig inbreng in zo'n film. Ik bevind me niet in de positie om iets te eisen. Ik mag al blij zijn als de regisseurs me vragen voor een cameo, iets wat ik overigens erg graag doe. Alleen weet ik nooit op voorhand wat ze voor me in petto hebben. Ik arriveer op de set en krijg dan pas de dialogen in handen, als die er al zijn De ideeën komen vaak van de regisseurs zelf. Maar ik vind het heerlijk. Mijn meest recente cameo is die in Iron Man, die in mei bij ons in de Verenigde Staten uitkomt. Ik kan je niet veel vertellen, maar die was heel amusant, heel leuk om te doen. Ik krijg er ook eentje in de volgende Hulk-film, maar ook daar weet ik niet precies wat me te wachten staat."

Welke film met uw geesteskinderen vond u eigenlijk het leukst?

"Ik vond ze allemaal goed, zeker X-Men en Spider-Man. Fantastic Four is ook wel een goede film. Ik ben ook een van de weinige mensen die Daredevil zeker niet slecht vond. En The Hulk, tja... (aarzelend) Er zaten verschrikkelijk goede momenten in die film, maar hij was me te depressief, te zwaar of te donker. Ik had niet zo veel met de vader-zoonrelatie in die film. Het boeide me niet. De volgende Hulk-film wordt beter, daar ben ik zeker van."

U vertelde dat u momenteel nieuwe personages creëert voor POW! Entertainment. Wat mogen we in de toekomst dan van u verwachten? Gaat het opnieuw om superhelden?

"In twee films komt een superheld voor (waaronder Foreverman, zie kaderstuk, GDW), maar de andere film is een avontuurlijke komedie. Ik hou erg veel van het schrijven van een komedie, weet je. Nu, ik schrijf het script niet zelf, ik breng enkel de ideeën aan. Voor het schrijven huren we ervaren mensen in. Dat zou anders te veel tijd opslorpen. Ik hou ervan om aan veel dingen tegelijkertijd te werken. Het is niet zoals vroeger toen ik één dag nodig had voor één comic-verhaal. Dit is Hollywood, en in Hollywood kan je niets doen op één dag. (grijnst)"

Toch nog een vervelende vraag als afsluiter. Jaren geleden had u een rechtszaak tegen Marvel lopen. Hoe is dat afgelopen?

"Ach, dat was eigenlijk wel grappig. Ik noem het wel eens 'de vriendelijkste rechtszaak ter wereld.' (ontwijkend) Het ging om enkele zinnen in mijn contract waar de grote bazen over struikelden. Ze moesten me geld betalen voor iets dat weliswaar in mijn contract stond, maar waarop ik volgens hen geen aanspraak kon maken. Ondertussen werkten, lunchten en lachten we samen en konden we nog steeds door dezelfde deur. We kwamen er niet uit en hebben de rechter laten beslissen." (Lee werd door de rechter in het gelijk gesteld voor achterstallige royalty's en auteursrechten en kreeg de som van 10 miljoen dollar, GDW)

Klinkt heel Amerikaans, denk ik dan.

"Neen hoor, typisch Amerikaans zijn uitermate gemene rechtszaken waar mensen tot het uiterste gaan. Dat was hier zeker niet het geval. (lachend) Zulke rechtszaken wil ik nog wel." n

Stan

een supercarrière

Stanley Martin Liebers eerste publicatie, een Captain America-verhaal, verscheen in mei 1941 onder zijn pseudoniem Stan Lee. Zijn eerste eigen superheld verscheen drie maanden later en luisterde naar de naam 'The Destroyer'. Lee was toen werkzaam voor Timely Comics, dat twintig jaar later zou worden omgedoopt tot Marvel Comics en een van 's werelds grootste stripuitgeverijen werd. Op 19-jarige leeftijd werd Lee al interim-redacteur bij Timely Comics. Nadien beklom hij pijlsnel de bedrijfsladder: van hoofdredacteur en art director naar uitgever, slechts even onderbroken door zijn verplichte militaire dienst tijdens WO II.

In de vijftiger jaren schreef Lee zowel romantische-, horror-, sciencefiction-, suspens-, western-, monster- als middeleeuwse verhalen, tot op het eind van dat decennium de concurrerende uitgeverij DC Comics het superheldengenre liet floreren met titels als The Flash en het superheldenteam Justice League of America. De schrijver kreeg meteen de opdracht dat succes te counteren door nieuwe superhelden te creëren. Mede onder impuls van zijn tekenaar Jack Kirby besloot hij zijn helden met gebreken op te zadelen. Het archetype van de perfecte, kreukvrije superheld zoals de toen onoverwinnelijke Superman of miljonair Batman, werd definitief getransformeerd. Lee was immers van mening dat zelfs iemand met buitenaardse krachten niet opgewassen kon zijn tegen typisch menselijke problemen als liefdesverdriet, vooroordelen, verlies van familie en vrienden, persoonlijke conflicten of fysieke tegenslagen. In de jaren die volgden zag menig gekwelde superheld het licht. Agressie als antwoord op wanhoop, opgelopen trauma's, relatieproblemen en zelfs fysieke handicaps vertaalden zich naar personages als The Hulk, Spider-Man, Dr. Strange, the Mighty Thor, Iron Man, X-Men, de blinde Daredevil of Marvels populairste personage ooit: Spider-Man. Superheld (sinds 1962) tegen wil en dank, wiens ellende begon nadat hij er niet in sloeg zijn nonkel te redden van een laffe moord. Idem voor zijn schurken, die niet langer zwart-wit waren en wier boosheid vaak zijn oorsprong vond in trauma's uit het verleden. Lee omschreef het ooit als 'helden met fouten tegen geliefde schurken'. Bijna al die superhelden zagen het licht tussen 1962 en 1966, niet toevallig de 'Silver Age of comics' genoemd. Lee werd het publieke gezicht van Marvel en kreeg de bijnaam 'Mr. Marvel'. Begin jaren tachtig schuimde hij comic-beurzen en scholen af met lezingen en panelgesprekken, later verhuisde hij van New York City naar West Hollywood om Marvel bij te staan met de aankomende tv- en filmadaptaties van verschillende Marvel-personages. In 1998 zette hij een eigen bedrijf op poten: Stan Lee Media, dat onderdak bood aan 165 mensen. Drie jaar later moest hij echter noodgedwongen het faillissement aanvragen nadat een illegale aandelen-manipulatie werd vastgesteld. De jongste jaren creëerde Lee de geanimeerde superheldenserie Stripperella voor Spike TV, kondigde hij aan met Hugh Hefner samen te werken aan een superheldencartoon met Playboy's playmates in de hoofdrol, alsook een geanimeerde superheldenserie voor dvd rond ex-Beatle Ringo Starr. Lee's laatste wapenfeit is POW! Entertainment (zie interview), oftewel Purveyors of Wonder Entertainment, een bedrijf dat zich buigt over de ontwikkeling van tv-films, bioscoopfilms en games. Hun eerste boreling was de tv-film Lightspeed, die in juli 2006 verscheen op Sci-Fi Channel. In de hoedanigheid van ideeëndealer leverde Lee ook een nieuwe superheld af voor Paramount Pictures: Foreverman, over een futuristische flik die op een ongewone reddingsmissie wordt gestuurd. In juni 2007 sloot Walt Disney Studios een deal met POW! Entertainment. "Een jeugddroom", reageerde Lee. "En wat het resultaat daarvan wordt, zien jullie over enkele jaren", aldus nog Stan 'the Man'. (GDW)

Ik heb er vaak over nagedacht wat zo'n superkrachten met mij zouden doen

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden