Zaterdag 23/01/2021

'We slikken alles op de tv voor zoete koek'

Gesprek met de jonge Amerikaanse schrijver en muzikant Joey Goebel

Het kan altijd erger van Joey Goebel is een aanklacht tegen de 'ontaarde' entertainmentindustrie, een poging om lezers wakker te schudden. Terecht werd Goebel al vergeleken met Jonathan Safran Foer en Dave Eggers: hij is even eigenzinnig, heeft een soortgelijke spottende manier van schrijven, en heeft net als zijn voorgangers een moderne, geëngageerde boodschap die hij met vertwijfeling brengt.

Door Fleur Speet

Iedere zin die de zesentwintigjarige Joey Goebel uitspreekt, klinkt zo nasaal en laconiek, dat het lijkt alsof Goebel zichzelf niet al te serieus neemt. Af en toe zingt hij als aanvulling op wat hij beweert theatraal maar toonvast een stukje Justin Timberlake, rapt hij opeens grommend of maakt een human beatbox van zichzelf door met zijn handen voor zijn mond te trompetteren. "Neem me niet kwalijk, ik heb een jetlag", verontschuldigt hij zich. "Dus als ik onzin uitkraam, komt dat niet omdat ik een randdebiel ben."

Een randdebiel is hij allesbehalve, maar zijn karakter komt door de vermoeidheid waarschijnlijk wel beter uit. Het is het karakter dat ook de hoofdpersoon uit Het kan altijd erger zo intrigerend maakt: Harlan Eiffler is een serieuze melancholicus die zichzelf tegelijkertijd relativeert met onderkoelde humor. Deze gesjeesde achtentwintigjarige muzikant neemt de vreemde baan aan om de talentvolle achtjarige Vincent Spinetti om te vormen tot een waar kunstenaar. Zijn onverschilligheid (ach, het betaalt goed) verandert al snel in gedrevenheid. Omdat Grote kunst voortkomt uit Groot lijden, moet er in Vincents leven aardig wat schade aangericht worden; zijn moeder verdwijnt, zijn hond wordt vermoord, zijn ouderlijk huis brandt af, hij verliest zijn broertjes en zusjes en iedere ontluikende liefde of vriendschap breekt in de knop. En Harlan is voor dat alles verantwoordelijk. Hij spaart kosten noch moeite, koopt potentiële liefjes zelfs om, zodat de kunstenaar eenzaam en geïnspireerd blijft en schépt, zelfs als Vincent zelfmoordneigingen krijgt. En dat alles in naam van het mediaconcern New Renaissance, Harlans opdrachtgever.

Vincent schrijft uiteindelijk weergaloze songs en sitcoms, allemaal uitgevoerd door beroemde "leeghoofden" (die wel erg lijken op Britney Spears en Justin Timberlake), die zo hoogstaand vermaak onder de massa verspreiden. En daar ook groot succes mee boeken. Mission accomplished. Maar natuurlijk gaat het ergens fout en botst Harlans egoïsme met zijn altruïsme. Uiteindelijk krijgen we een thrillerachtige ontknoping voorgeschoteld, waarbij zelfs doden vallen en waaruit vooral blijkt dat kunst niet te sturen is. Wat eerst een parodie was op de entertainmentindustrie, wordt uiteindelijk een (aandoenlijke) parodie op zichzelf.

Het New Renaissance-project klinkt vergezocht, toch is het dat niet. We kennen allemaal Big Brother en weten dat er veel in scène is gezet, of althans is uitvergroot. Hetzelfde geldt voor Expeditie Robinson, waar mensen op een tropisch eiland worden gedumpt en moeten overleven (tussen de camera's). In Nederland is nu het televisieprogramma De gouden kooi te zien, waarin we ook opgesloten mensen kunnen volgen, in Amerika draaide een soortgelijke serie waarin mensen gemanipuleerd werden zonder het te weten. Goebel: "Ik heb heel lang nagedacht of wat ik verzon wel plausibel was, maar toen ik die realitysoap zag, vond ik mijn idee niet zo vreemd meer. Harlan stuurt het leven van Vincent op dezelfde manier als die regisseurs, alleen duurt het even wat langer, zo'n vijftien jaar. En ja oké, hij gaat ietsje verder met manipuleren, hij morrelt aan de ethische grenzen. Maar wie verzekert ons dat er geen mediamagnaat met een groot hart bezig is om iets tegen de vervlakking in de entertainmentindustrie te doen? De Amerikaanse overheid zal zo'n project niet gauw steunen, die is alleen bezig met oorlogsvoering en ik geef toe dat mediamagnaten doorgaans geldwolven zijn, dus waarschijnlijk is het niet. Maar je weet het niet, New Renaissance is ook een geheim project. Ach, idealisme wordt altijd om zeep geholpen door geld, net als in deze roman."

Goebel weet het hele verhaal geloofwaardig te maken. Harlan heeft veel twijfels die hij met ons deelt, hij is immers de verteller en voelt zich overduidelijk bezwaard. Harlan waarschuwt de kleine Vincent zelfs door in dronkenschap een ontnuchterende brief aan de jongen te schrijven waarin hij hem precies uit de doeken doet wat er te gebeuren staat. "Ik vind het vervelend dat ík het je moet vertellen, maar je zult nooit gelukkig worden", begint die brief en ook de roman. Uiteraard begrijpt het kleine joch daar geen snars van, hij denkt alleen een nieuwe vriend te hebben en verheugt zich erop Harlan vaker te zien. Juist door Vincents jeugdige naïviteit en Harlans grote verantwoordelijkheidsgevoel (en steeds opspelende schuldgevoel), kun je je als lezer inleven.

Het kan altijd erger is ontstaan doordat Goebel zijn buik helemaal vol had van de "ontaarde" entertainmentindustrie. Als leadzanger van The Mullets en leurend met een scenario dat uiteindelijk zijn debuut werd (The Anomalies), ergerde hij zich steeds meer aan het ontbreken van kwaliteit; sitcoms met tenenkrommende dialogen, songs die enkel een lofzang houden op het sexappeal van het lichaam, films waarin zonder pardon vijftig mensen worden neergemaaid met een machinegeweer, het bloed langs de lens spettert en zielloze seks wordt opgeleukt met saxofoonklanken.

Goebel: "De entertainmentindustrie bombardeert ons met sensaties zonder inhoud, zodat we steeds passiever en lavelozer worden. We hangen op de bank en laten het ons overkomen. Het uiteindelijke gevolg is dat we steeds dommer worden, omdat niets ons nog tot nadenken prikkelt. We gebruiken onze hersens niet meer. Tenslotte absorbeer je alles wat je ziet en beluistert, het wordt deel van je. Dat dit domme vermaak massaal wordt geproduceerd, maakte me verontwaardigd, maar pas echt woest werd ik bij het idee dat wij, als publiek, het gewoon laten gebeuren. Onze cultuur raakt uitgehold doordat we onszelf door het bekijken en beluisteren van die troep uithollen. We verzetten ons er niet eens tegen, we slikken wat op de buis verschijnt voor zoete koek. Zo van: 'Er is niets op de televisie en ik wil toch kijken, dus kijk ik maar naar iets doms.' We juichen het soms zelfs toe, ik ook. Pulp-tv biedt mij de mogelijkheid aan mijn werkelijkheid te ontsnappen. Zo kijk ik maar al te graag naar realitysoaps, zeven mensen die tegen elkaar aan schuren in een bubbelbad. Ik ben blij dat ik er niet tussen zit. Reality-tv is een perfecte manier om domme, jonge mensen te zien zonder met ze om te hoeven gaan. Ik kan ze vanaf mijn luie stoel belachelijk maken en ze kunnen zich niet verweren. Maar het is niet gezond om te kijken naar dingen waar ik een hekel aan heb, dat is wel zo. Ik werk eraan. Wat ik maar wilde zeggen: als publiek heb je ook een verantwoordelijkheid, ik hoop dat ik die nu een beetje toon."

Toch lijkt het idee naïef: anonieme getalenteerde kunstenaars het werk laten doen en de sterren met de eer laten strijken. In de roman geeft Goebel bij monde van de initiator van het hele project al enigszins aan waar de crux zit: "Als de kunstenaars van tegenwoordig eenmaal succes hebben behaald, dan genieten ze van die roem, de rijkdom en de liefde die hun creatieve scherpte afstompen." Kortom: roem slaat de genialiteit plat, succes maakt gemakzuchtig. Net als Harlan en Vincent in de roman denkt ook Goebel dat hij geen culturele revolutie meer zal meemaken, maar Goebel is idealistischer dan zijn personages: "Het werkt net als in de politiek. Je kunt het systeem niet omverwerpen, maar er wel van binnenuit veranderingen in aanbrengen. En gelukkig worden er af en toe nog goede dingen gemaakt die het grote publiek kunnen bereiken. Zo zag ik laatst in Indiana een prachtige film die inventief was, hilarisch en tegelijk treurig. En The strokes is een melodische, creatieve band die aan beide kanten van de oceaan bekendheid geniet. Dus er zijn wel lichtpuntjes, maar als we eerlijk zijn weten we allemaal dat het niet veel erger kan. We zitten op het absolute dieptepunt. Wie denkt dat goede muziek vanzelf boven komt drijven, snapt niet dat dj's goede muziek niet slecht genoeg vinden."

Goebel laveert tussen groteske humor en bittere ernst. Overal geeft hij knipogen. Personages worden geïntroduceerd door hun favoriete band, tv-serie en film, als een lullige karakterisering in één zin. En passant maakt hij voelbaar hoe ontoereikend zo'n karakterisering is. Goebel maakt zonder vrees bekende artiesten belachelijk. Zo gaat Vincent - op een gegeven moment ook nog alcoholist (want kunstenaars lijden) - afkicken in Beloften, de kliniek waar "gekwelde kunstenaars als Ben Affleck, Diana Ross en Robert Downey Jr." hersteld zijn. Vincent geeft zijn producer wijze raad door hem recht voor z'n raap te zeggen dat hij al vijfentwintig jaar geen eerlijk moment met een menselijk wezen heeft gedeeld. Het is waar, maar Harlan vertelt ons dat Vincent dit had gelezen "in een artikel in Newsweek over Zadie Smith, die Matthew Broderick citeerde die Marlon Brando weer citeerde". Ondertussen brengt die zin de producer uiteindelijk wel op een onbaatzuchtig spoor. Alle hoofdstukken hebben een vrouwennaam, want dat is de enige reden waarom mannen volgens de idealistische Vincent werken: "Voor de liefde." Harlan verbetert hem en noemt het liever seks, maar híj werkt juist uit een droef soort realisme omdat hij hoopt dat degenen die niemand het bed in kregen zich aan Vincents schrijfsels kunnen warmen. "Amusement is belangrijker voor de liefdelozen, dat weet ik uit ervaring." Aan het eind vertelt Harlan dat kunstenaars in zijn ogen "veel belangrijker zijn dan welke directeur, president of koning ook, hoewel ze nog steeds inferieur zijn aan de meeste vrouwen". Het boek is zo een ode aan de vrouw en de liefde tussen Harlan en zijn echtgenote levert daardoor een van de aangrijpendste momenten op. De subhoofdstukken zijn allemaal ultrakort en eindigen met kleine cliffhangers, als ware de roman een televisiesoap. Met de middelen van het entertainment valt de schrijver het entertainment aan.

Wanneer Vincent hilarische verhalen schrijft waarin hij de dood bespot (zoals een kalkoen die omkomt van de honger op Thanksgiving), denkt Harlan over zijn eigen doodsangst: "Elke handeling van mens of dier wordt indirect bepaald door de dood. We zijn ons hele leven bezig met proberen niet dood te gaan." En vervolgens besluit hij Vincent een lesje te leren, hij zal diens hond vergiftigen. Het ergste wat je volgens Goebel kunt doen, is een hond om zeep helpen: "Je mag en masse mensen vermoorden, maar een vermoorde hond of kat, dat gaat het publiek te ver." Goebels ogen glinsteren van plezier als hij het hierover heeft. Niet vanwege de hond, maar omdat het heerlijk is opstandig te zijn. Aan het einde van de roman, wanneer Vincent vele kunstwerken heeft geschapen, citeert een jaloerse geldwolf André Malraux: "Kunst is de enige manier waarop de mens in opstand kan komen tegen de dood." "Ja", erkent Goebel, "dat speelt voor mij ook een rol, hoe cliché het ook klinkt. Tijdens het schrijven had ik daardoor soms kippenvel."

Joey Goebel

Het kan altijd erger

Oorspronkelijke titel: Torture the Artist

Vertaald door Dirk-Jan Arensman

Cossee, Amsterdam, 313 p., 19,90 euro.

'We hangen op de bank en laten het ons overkomen. Het uiteindelijke gevolg is

dat we steeds dommer worden'

'Reality tv is een perfecte manier om domme, jonge mensen te zien zonder met ze om te hoeven gaan. Ik kan ze vanaf mijn luie stoel belachelijk maken en ze kunnen zich niet verweren. Maar het is niet gezond om te kijken naar dingen waar ik een hekel aan heb'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234