Vrijdag 25/06/2021

'We moeten investeren in mensen met zelfmoordgedachten'

p pagina 17 van zijn boek schrijft Bart Demyttenaere: "De rede verzinkt in het niets als het gevoel de bovenhand krijgt." Het is een uittreksel uit zijn tweede van drie brieven aan zijn broer Luk. Een brief waarin hij vertelt hoe moeilijk hij het in een periode van zijn leven zelf had. Na de dood van Luk. Na de dood van hun moeder ook. De rede verzonk in het niets. Demyttenaere kampte zelf met de last van het leven. Maar thuis aan tafel vertelt hij zes jaar na die brief: "Ik gruw ervan als iemand zelfmoord romantiseert of idealiseert. Of als ik in een krant lees: 'Voor hem was er geen uitweg meer.' Voor iederéén is er een uitweg. Dat weet ik zélf. Focus dan ook op die oplossingen, op het feit dat mensen met suïcidale neigingen behandelbaar zijn."

De last van het leven, versie 2012 zeg maar, uitgebreid met nieuwe inzichten, verhalen, gesprekken met nabestaanden, onderzoek, adressen, literatuurlijsten, en een bijzonder verhullend Nederlands luik, verschijnt niet toevallig nu. Zelfmoorden gebeuren wel het hele jaar door, maar: "Internationaal blijkt half januari wel de enige periode met een piek te zijn. Niet op Kerstmis of Nieuwjaar, dat zijn familiale gebeurtenissen. Maar nadien: de feesten zijn voorbij, de donkere dagen blijven. Wie al suïcidaal is, krijgt het dan extra moeilijk. Eigenlijk zou het elke dag Kerstmis moeten zijn. Of Olympische Spelen. Dat zie je in Amerika: het cijfer daalt in periodes van grote groepsverbondenheid. Een van dé verklaringen van het stijgend aantal zelfmoorden is trouwens dat: eenzaamheid. Nog nooit zaten zoveel mensen alleen op café. De verbondenheid is weg, het verenigingsleven minder en de vangnetten zijn weg."

De cijfers lijken Demyttenaere gelijk te geven. Na een daling in 2006 en 2007 steeg het aantal zelfmoorden in Vlaanderen weer. 1.027 in 2008, 1.102 in 2009. Dat is het recentste cijfer. "Specialisten halen de crisis als een van de oorzaken aan", zegt Demyttenaere. "Dat kan. Griekenland scoorde altijd laag, maar in het laatste halfjaar: plus 40 procent. Ierland? Plus 17 procent. Die cijfers bewijzen niet alles, maar zeggen veel." En dan is er het aanvoelen: recentelijk vier jonge mensen die zich van het leven beroofden. "Maar het is fout om dat te clusteren", zegt Demyttenaere. "Omdat je de indruk wekt dat het nog nooit zo slecht ging met de jeugd als nu. Dat klopt niet. 99,9 procent zal niét door zelfmoord sterven. Maar dat elk jaar vijftig tieners zich van het leven beroven, is natuurlijk verontrustend. Zoals het hoge aantal bejaarden in die cijfers dat ook is. Alleen is het iets minder sexy om daarover te berichten. En ik begrijp het wel: als er oproepen zijn om te zoeken naar zo'n jongen als Waldo, moet je ook berichten dat hij gevonden is. Ik pleit alleen voor voorzichtigheid. Een jongere die al suïcidaal is, gaat zich daar misschien mee identificeren. Dan krijg je het gevaar op kopieergedrag. Zoals in de 18de eeuw na het verschijnen van Goethes Die Leiden des jungen Werthers. Het heet ook het Werthereffect. Maar ook het Papageno-effect bestaat: voer eens iemand op die besliste niét zelfmoord te plegen en daar heel blij om is."

Wachtlijsten

Dat De last van het leven een nieuwe versie krijgt, veronderstelt nood. Vraag is: wat gebeurde er in die twaalf jaar? Jawel, zegt de auteur: "Ik twijfel niet aan de goede bedoelingen van CD&V-minister Jo Vandeurzen (in Vlaanderen bevoegd voor Welzijn, Volksgezondheid en Gezin, RVP) die een actieplan opstelde, er wordt ook geïnvesteerd in bijvoorbeeld de Centra voor Geestelijke Gezondheid en initiatieven als 'Boeren op een kruispunt'. Maar er zijn enkele maars. Vandeurzen moet ook de andere ministers kunnen overtuigen meer budget vrij te maken en hiervan een prioriteit te maken. Het gaat om ménsen, hè. Elke zelfmoordenaar vertegenwoordigt het deficit van een samenleving. En waarom zit alles zo verspreid? In Nederland heb je bijvoorbeeld de stichting 113online. Dat is subliem. 24 uur op 24 kun je daar terecht en zodra je je meldt, wordt meteen een traject uitgetekend. Vaak is een crisis tijdelijk, maar men stelt die persoon gerust: 'ik zorg voor u'. En dat gebeurt ook meteen."

Bij ons bestaat dat niet. "De huisarts verwijst niet door, omdat hij weet wat ik zelf ervaarde: bel je, dan kom je op een wachtlijst van drie maanden voor je psychiatrische of psychologische hulp kunt krijgen. Bovendien is er geen terugbetaling als je een psycholoog ziet. Voor wie het niet breed heeft, is 50 euro per sessie veel geld. Kijk: men moet echt durven te investeren. Dat doet men wel om het aantal verkeersdoden naar beneden te halen. En terecht. Het werkt ook. Wel, in 2011 was het budget van de Werkgroep Verder (voor nabestaanden van zelfdoding, RVP) 88.888 euro. Daar kun je anderhalve werkkracht mee betalen. Alle organisaties rond zelfmoord en preventie, zoals bijvoorbeeld Tele-Onthaal en het Centrum ter Preventie van Zelfmoord, bestaan vooral dankzij vrijwilligers. Ik heb me laten vertellen dat één flitspaal 130.000 euro kost. Zet er twee minder en je verviervoudigt in één klap het budget van Werkgroep Verder."

Niks romantisch

Demyttenaere maakt zich geen illusies: "Je kunt het zelfmoordcijfer nooit tot nul herleiden." Zoals hij zich ook geen illusies maakt dat alle onderzoeken bijdragen tot oplossingen. Zoals: 'Vrouwen met nepborsten gaan vaker tot zelfmoord over' (Zweden) en 'Hoe meer countrymuziek, hoe meer zelfmoorden' (Amerika). Demyttenaere: "De onderzoeker Jan Mokkenstorm zegt dat je alles kunt turven. Stel dat je denkt dat wie een hond heeft, minder snel zelfmoord pleegt. Dat zul je wel misschien wel kunnen tellen. Maar wat ben je daarmee? Moet iemand die depressief is dan een hond kopen? Laat ons in zo'n onderzoek maar beter afstappen van die kansberekeningen."

Toen zijn broer zich in 1994 van het leven beroofde, ging de auteur op zoek naar antwoorden. Naar woorden als zakdoeken voor het verdriet. Naar steun voor dat onmenselijke schuldgevoel. In De last van het leven schrijft hij: "Door je zelfmoord heb jij ervoor gezorgd dat iedereen je plots serieus nam." En later: "Ik ben niet meer verdrietig als ik aan je denk of over je praat." Een slot na een lang en moeilijk proces. Begonnen bij boosheid, zelfs verdachtmakingen, dat Bart zijn broer had vermoord na een ruzie, later verdriet en schuldgevoel. Nu: "Ik vind niks romantisch aan de dood van mijn broer. Misschien kan ik hem wel begrijpen, maar het is het stomste wat hij ooit gedaan heeft. Natuurlijk zit je nadien met een schuldgevoel. Zowel emotioneel als rationeel. Maar na een lange tijd heb ik daar afstand van genomen door omgekeerd te redeneren. Hij heeft me niet gevraagd of hij het mocht doen. Bovendien kon ik niet in zijn plaats gelukkig zijn. En kwaad ben ik niet meer, maar respect voor wat hij deed kan ik niet hebben. Het mag mijn leven ook niet meer donker maken."

De last van het leven. Zelfmoord in Vlaanderen en Nederland van Bart Demyttenaere, uitgeverij Van Halewyck, 312 p., 19,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234