Zaterdag 17/04/2021

Interview

"We moeten een erkenning van het kalifaat overwegen"

null Beeld Franky Verdickt
Beeld Franky Verdickt

"We weten amper iets over IS." Niet meteen een uitspraak die je verwacht van een internationaal erkende terreurexpert. Loretta Napoleoni, die net een boek uit heeft over IS, gaat verder: "Daarom moeten we gaan praten met IS. Alleen al om te weten wat er zich in het hoofd van die gasten afspeelt."

Het moet ongeveer de lente van vorig jaar geweest zijn. IS heette nog ISIS (Islamitische Staat in Irak en Syrië) en stond nog niet bekend als de organisatie van de onthoofdingsfilmpjes, maar was een extremistische beweging onder de vele in de regio. Toen econoom Loretta Napoleoni, internationaal geroemd om haar boeken rond terreur- en misdaadfinanciering, aankondigde dat ze een boek wilde schrijven over Abu Bakr al-Baghdadi en zijn bende, haalde haar uitgever de schouders op. Doe maar, klonk het.

Napoleoni had tien jaar eerder een boek geschreven over Abu Musab al-Zarqawi en diens organisatie Al Qaida in Irak, de voorloper van Islamitische Staat, en dat boek had als zoete broodjes verkocht. Napoleoni lacht: "Mijn uitgever dacht: laat haar maar doen, we zullen zien, we kunnen er nog altijd een e-book van maken." Maar dat was buiten het succes van IS gerekend: in juni kondigde Al-Baghdadi de oprichting van een kalifaat aan, enkele maanden later al was er niet alleen de staat, maar ook een internationale coalitie om komaf te maken met IS.

Het geplande e-book werd, begrijpelijkerwijze, een echt boek. In De terugkeer van het kalifaat, een van de eerste boeken over IS, geeft ze een nauwgezette analyse van de manier waarop Al-Baghdadi en de zijnen uitgroeiden van een gewone bende terroristen tot een organisatie die succesvol aan nationbuilding doet en langzaam haar doel bereikt: de heropbouw van het oorspronkelijke kalifaat.

Weinigen kennen IS beter dan Napoleoni, weinigen doorgronden terreurorganisaties uit het hele spectrum zoals zij. Opgeleid tot econoom werkte ze in de jaren 90 in de City van Londen toen ze een telefoontje kreeg uit Italië. Iemand van de Rode Brigades was een oude kennis van haar en die wilde enkel met haar praten, of ze even kon langskomen? Die beslissing leidde uiteindelijk tot studies en verslagen over de linkse Rode Brigades, de katholieke IRA en de soennitische Al Qaida, met een speciale belangstelling voor de financiering van terrorisme en georganiseerde misdaad.

null Beeld RV
Beeld RV

Oorlog in Kosovo

Zelden is ze nog verrast door wat de extremisten doen, zegt ze in het hotel in Amsterdam waar ze de interviews houdt voor haar boekpromotie. Toch was het bij die laatste video, waarin koptische Egyptenaren het hoofd werd afgesneden, even slikken. Niet alleen omwille van de barbaarsheid van de beelden, maar omdat dit alweer een mijlpaal is in het bestaan van IS. "Iets compleet anders was dit", zegt Napoleoni langzaam. "Als je heel aandachtig luisterde, hoorde je wat er aan het gebeuren was. De beul in de video zei: 'In deze zee, waar ze het lichaam van Sjeik Osama bin Laden hebben gedropt.'" Ze gaat rechtop zitten, priemt met haar ogen. "Hoor je de tegenstelling? IS zou zoiets nóóit zeggen, tussen IS en Al Qaida is het water en vuur.

"Dat deze gast dat wel zegt, en tegelijk zegt voor IS te strijden, toont aan dat organisaties zoals deze in Libië tot voor kort Al Qaida steunden en nu hebben beslist om zich aan de kant van IS te scharen. Ze kleden zich op dezelfde manier, filmen op dezelfde manier, kopiëren alles van IS, tot de figuur van Jihadi John toe. Maar het is niet IS. Dat vind ik angstwekkend.

"IS is in heel korte tijd een merk geworden, zoals Starbucks en McDonald's. Elke terreurorganisatie die de jihad verkondigt, wil plots IS zijn."

Natuurlijk, Al Qaida was ooit ook een krachtig merk, zegt ze. Maar dit is verschillend. Dit is groter, dankzij de sociale media. Dankzij video's met onthoofdingen en andere gruwel die vrij kunnen circuleren. Napoleoni maakt de vergelijking met de oorlog in Kosovo. "Ook toen werd gemutileerd, er waren ook onthoofdingen. Maar: we zagen ze niet omdat er geen sociale media bestonden en zulke beelden niet door reguliere media werden uitgezonden.

"Ook nu zie je die worsteling van gewone media met de beelden die uit IS-gebied komen. De video's leggen vaak eerst een heel traject af op Facebook en Twitter en pas daarna beslissen sommige media om een deel van de beelden vrij te geven. Een deel, maar de rest kun je dan gewoon aanklikken op YouTube. Bij iedere nieuwe video zien we dan gelijkaardige gevolgen: politici die boos reageren, de publieke opinie die geschokt is en zich afvraagt wat er gebeurt, politici die vinden dat ze snel moeten handelen."

Napoleoni lacht ongelovig: "Op basis van een video, die volledig fake kan zijn, gaat Egypte dan Libië bombarderen. Dat creëert een hele atmosfeer van oorlog. En daar profiteert IS van. In Egypte bijvoorbeeld is het iemand als president Sisi die IS wil aanpakken onder het mom van mensenrechten. Die man is zelf aan de macht gekomen via een coup en de situatie in Egypte laat zien dat mensenrechten er dagelijks worden geschonden. Op die manier ontstaat het beeld van een IS die niet zomaar strijdt voor een kalifaat, maar in feite strijdt tegen bestaande dictators als al-Sisi."

Ze schudt het hoofd: "Je kunt je bijna niet voorstellen op welke vernuftige manier deze gasten de moderne technologie naar hun hand zetten."

Makkelijke dollars

Dat IS uitgroeide tot de succesrijkste van alle milities en organisaties in Syrië, heeft slechts zijdelings te maken met de strijd tegen Bashar al-Assad. IS ging veel geraffineerder te werk dan dat, schrijft Napoleoni. Toen in 2011 de revolutie tegen Assad losbarstte, zat IS in zak en as. Al Qaida in Irak heette de organisatie toen nog en ze waren na de succesjaren tijdens de Irak-oorlog tegen de Amerikanen zogoed als verslagen. Financieel zaten ze aan de grond, moreel waren ze gedesillusioneerd.

Napoleoni: "En dan ziet leider Al-Baghdadi hoe in het buurland een burgeroorlog uitbreekt die snel verandert in een oorlog bij volmacht, waarin het Westen, de Arabische wereld en Rusland hun eigen belangen beschermen. IS zag ook hoe verschillende milities werden gefinancierd door landen als Saoedi-Arabië en Qatar. Ze hoefden enkel maar naar daar te trekken, hun hand op te houden en de dollars kwamen vanzelf.

"IS heeft nooit een strijd gevoerd tegen Assad. Of die werd afgezet of niet, kon de organisatie amper iets schelen. IS trok van Irak naar Syrië omdat de terroristen daar aan geld konden geraken, zich konden hergroeperen en eigen staat konden opbouwen. Van in het begin hadden ze alleen maar dat doel: een belangrijke politieke macht worden, een staat stichten. Dat hebben ze bereikt door andere jihadistische en islamistische groeperingen te viseren. Door hen aan te vallen konden ze snel veel terrein veroveren en in korte tijd financieel onafhankelijk worden van hun sponsors."

Napoleoni verwijst vaak naar het recente verleden om de motieven en de kracht van IS te begrijpen. De invloed van iemand als Abu Musab al-Zarqawi op de huidige toestand mag niet worden onderschat, zegt ze. De man werd in 2006 verpletterd onder een Amerikaanse bom, maar in alles wat IS nu doet, leeft zijn geest en zijn strategie verder. Zoals ook in de vraag waarom IS zoveel westerse jihadisten naar Syrië kon lokken. Antwoord van Napoleoni: "Omdat Al-Baghdadi, nochtans een man die nooit voet aan grond heeft gezet in Europa, haarfijn de psychologie van de moslims in het Westen doorgrondt. En dat heeft hij te danken aan Al-Zarqawi. Al sinds 2003 vertrekken extremisten uit het Westen naar Irak om te vechten. Jihadisten die onder de vlag van

Al Qaida in Irak tegen de Amerikanen en de sjiieten streden.

"IS leerde van deze westerse moslims: waarom ze naar Irak trokken, wat hun drijfveren waren om hun land te verlaten. Ze weten wat er leeft in het Westen: gevoelens van zich niet thuis voelen, openlijke discriminatie en racisme. IS weet dat ze deze jongens kon bereiken door hen een broederschap te beloven, door hen het grote avontuur van een eigen staat voor te houden. Het is de eerste keer dat een islamitische utopie zich realiseert, zeggen ze. Een eigen islamitische staat waarvan jij een van de founding fathers kan zijn. Erg patriottisch allemaal. (Met klem:) Wat wil je nog meer? Je hebt niets, daar wacht je alles. Dat zorgt voor opwinding, voor een gevoel dat je nuttig kunt zijn. Daarom ook dat jonge hoogopgeleide moslims, sommigen met een goede job, eveneens naar ginder trokken."

null Beeld Franky Verdickt
Beeld Franky Verdickt

Steun van de bevolking

De staat die IS uitbouwt is intussen zelfbedruipend geworden, onafhankelijk van Saoedisch of Qatarees geld. Napoleoni zegt dat er nog wel steenrijke Saoedi's zijn die IS steunen. "Als steenrijke oliesjeik die de salafistische islam aanhangt, zou je gek zijn om deze gelegenheid te laten schieten om een kalifaat op te bouwen", zegt ze. Maar ook smokkel, overvallen, ontvoeringen en landbouweconomie zorgen voor inkomsten. Met een bnp van een kleine twee miljard is de economie van IS vergelijkbaar met die van een kleine staat.

Napoleoni beschrijft in haar boek op welke manier Al-Baghdadi zijn territorium runt. Moderniteit en pragmatisme zijn daarbij de kernbegrippen. IS veroverde op brute wijze gebieden in Syrië en Irak, maar eens dat gebeurd was, werd gezocht naar een consensus met de bevolking. Kapotte wegen werden heraangelegd, voedselbedelingen lenigden de ergste honger.

In de laatste beelden uit het kalifaat zien we hoe mannen planten in parken water geven en hoe ze hekken rond gebouwen schilderen. Andere beelden lieten al de heropening zien van pretparken voor kinderen, op nog andere foto's volgen scholieren ijverig les in een klaslokaal. "De steun van de plaatselijke bevolking is voor IS even belangrijk als het engagement van zijn strijders.

Al-Baghdadi wilde niet dezelfde gevangenis maken voor de bevolking, zoals de taliban in de jaren 90 deden in Afghanistan. IS heeft die steun ook gekregen: de plaatselijke tribale leiders zijn akkoord met de komst van het kalifaat. Zij zijn blij dat de anarchie van de oorlog gedaan is, dat er met IS een vorm van rust is gekomen."

Of die anarchie van de burgeroorlog dan geen plaats heeft gemaakt voor terreur onder de bevolking? Iedereen heeft intussen ook de beelden gezien van openbare executies op pleinen in Raqqa en Mosoel, van homo's die van het dak worden gegooid, van dieven waarvan publiekelijk de hand wordt afgehakt. Napoleoni knikt driemaal ja, maar zegt dan: "Wij hebben de neiging om deze maatschappij met de onze te vergelijken. Maar Raqqa en Mosoel zijn geen moderne maatschappijen, het zijn oerconservatieve, tribale samenlevingen. En daar wordt geaccepteerd dat er publiekelijk wordt gestraft.

"Je krijgt er zweepslagen als je alcohol drinkt, nietwaar? Wel die krijg je in Saoedi-Arabië ook. Onthoofdingen? Die gebeuren ook in Saoedi-Arabië. En dat is, zo wil ik toch benadrukken, een internationaal erkende staat. Vrouwen-

rechten, rechten van minderheden of homoseksuelen zijn ook in Saoedi-Arabië onbestaande. De sharia wordt er geaccepteerd door een groot deel van de bevolking, net als in Raqqa en Mosoel en in andere plaatsen. Waarom zijn we verbaasd en geschokt als deze dingen in IS-gebied gebeuren en niet als hetzelfde gebeurt in Saoedi-Arabië?"

19de-eeuwse diplomatie

Een nieuwe staat heeft nieuwe krachten nodig, en die stromen intussen uit de hele wereld naar het kalifaat. Vanuit ons land vertrekken maandelijks nog steeds gemiddeld negen Belgen naar ginder - sommigen om er te strijden, anderen om in een kalifaat te kunnen wonen. De hidjra, de emigratie naar een islamitisch land, is groot, zegt Napoleoni. Ze maakt de vergelijking met de zionisten die in de jaren 40 hun eigen staat wilden stichten en alle Joden opriepen om af te komen. "IS bouwt aan zijn eigen Israël. Daarmee wil ik het kalifaat en Israël niet gelijkstellen. Maar de boodschap is gebaseerd op dezelfde principes, en de aantrekkingskracht is navenant."

En zo krijgen we de bevreemdende realiteit van een kalifaat dat vreedzaam coëxisteert naast een Joodse staat, zegt Napoleoni. "In tegenstelling tot Al Qaida of andere organisaties heeft IS zich nooit tegen Israël gekeerd. Er is nooit opgeroepen om 'onze broeders en zusters in Palestina' te steunen. Dat is opvallend. Je hebt aan de ene kant IS in de regio die Israël met rust laat, maar aan de andere kant heb je sympathisanten en aanhangers van IS die in het Westen wel aanslagen plegen op Joodse doelwitten. Dat antisemitische element is heel sterk aanwezig in Europa, maar niet bij IS zelf.

Al-Baghdadi concentreert zich op de Arabische wereld, wil daar de oligarchieën aanpakken. Aan Israël stoort hij zich niet."

'De stormachtige opkomst van Islamitische Staat en de verwarring in het Westen' is de ondertitel van Napoleoni's boek. Vooral het tweede deel is daarbij opvallend: de maatregelen die het Westen tot nu toe nam, getuigen volgens Napoleoni van een haastige onkunde en een gebrek aan inzicht in het probleem. "Natuurlijk zouden we IS met de grond gelijk kunnen maken", zegt ze. "We sturen grondtroepen en we overvallen steden als Raqqa en Mosoel. IS is niet opgewassen tegen een westers coalitieleger van boots on the ground. We zouden militair te sterk zijn.

"Maar voorlopig is niemand daartoe bereid, en dat is begrijpelijk, met de Irak-tragedie nog vers in het geheugen. De oorlog in Irak leert ons dat als we toch zouden binnenvallen, we de volgende dertig jaar ter plekke moeten blijven. Want als we daar weggaan, komen de extremisten terug. Onverbiddelijk en nog machtiger."

Waar we nu nood aan hebben, zegt ze, is kennis en inlichtingen. "We weten amper iets over IS", zegt ze. "Dat moeten we ook durven zeggen. De discussies die we hebben, zijn gebaseerd op de povere informatie, vaak via sociale media. Dat zeg ik als terreurexpert. Ik kan een goed beeld schetsen, maar meer dan dat ook niet. Regeringen doen het niet beter, inlichtingendiensten halen het gros van hun info uit sociale media, en die kunnen bedrieglijk zijn. Pas als we meer betrouwbare inlichtingen hebben, kunnen we denken aan een gepaste strategie tegen IS."

Niet dat Obama nu plots de hand moeten gaan schudden van Al-Baghdadi, zegt Napoleoni. Of dat we John Kerry in kleermakerszit in een tent in Raqqa moeten zien. "Maar waarom moeten we er ons überhaupt weer beeld bij voorstellen? Ik heb het over een 19de-eeuwse diplomatie, over geheime kanalen waarbij contacten worden aangeknoopt. Gewoon al om te weten wat er in het hoofd van Al-Baghdadi omgaat."

Later, veel later, moet de internationale gemeenschap zelfs denken aan de mogelijkheid van een erkenning van het kalifaat, meent Napoleoni. Ze beseft zelf dat het gewaagd klinkt. "Maar wat is beter: een kalifaat dat eigenhandig de kaart van het Midden-Oosten hertekent of een erkenning waarbij IS zou kunnen worden gedwongen het internationale recht te respecteren? We moeten durven rekening houden met de uitdaging van een kalifaat dat blijft bestaan."

Loretta Napoleoni, De terugkeer van het kalifaat. De stormachtige opkomst van Islamitische Staat en de verwarring in het Westen, 120 blz., Uitgeverij Van Halewyck, 14,95 euro.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234