Donderdag 19/09/2019

'We moeten af van die wollige dubbelzinnigheid'

Het verzoeningsdebat moet rekening houden met de werkelijke proporties: collaboratie en repressie mogen niet worden gelijkgesteld. Bovendien was de collaboratie gewoon fout. Professor Bruno De Wever laakt het 'scheefgegroeid collectief geheugen' in sommige Vlaamse milieus.

Bruno De Wever

Professor Bruno De Wever (Universiteit Gent) promoveerde op een studie over het Vlaams Nationalistisch Verbond (VNV). Hij maakte deel uit van de redactie van de Nieuwe Encyclopedie van de Vlaamse Beweging en ondertekende de oproep tot verzoening die enkele progressieve intellectuelen, filosofen en historici verleden jaar opstelden.

De jongste weken kreeg het sluimerende debat over verzoening een kleine opstoot. Voorzitter Lionel Vandenberghe van het IJzerbedevaartcomité startte de controverse. Hij suggereerde dat gewezen collaborateurs spijt zouden betuigen over hun oorlogsgedrag. In ruil daarvoor moest de Belgische overheid met formele verontschuldigingen over de brug komen voor de na-oorlogse repressie-uitspattingen.

Bruno De Wever: "Ik zou onder de indruk zijn mocht Vandenberghe op de komende IJzerbedevaart een onvoorwaardelijk pardon vragen voor de collaboratie van de radicale Vlaamse beweging. Met die geste zou hij niet alleen van moed maar ook van inzicht getuigen. Maar een oproep, die we in het verleden ook al hebben gehad, die vertrekt van de premisse dat er aan beide kanten fouten zijn begaan er er dus van beide kanten verontschuldigingen moeten komen, kan niet de bedoeling zijn. Dat hebben we met ons verzoeningspleidooi van enkele maanden geleden nooit gewild."

Het lijkt een Belgisch compromis: voor wat hoort wat.

"Ze proberen de collaboratie te dedouaneren. Het is altijd hetzelfde liedje: collaboratie en repressie, zwart en wit, worden impliciet gelijkgesteld. Maar de schuld van de collaboratie is oneindig veel groter. Elke rekenkunde van het leed is gevaarlijk, maar bekijk de proporties. Tijdens de bezetting komen dertienduizend Belgen om in concentratiekampen. 25.000 joden worden gedeporteerd, slechts duizend ervan keren terug. En dan zwijg ik nog over de duizenden militaire en burgerslachtoffers van de achttiendaagse veldtocht, het Ardennenoffensief, de bombardementen... Kortom, de menselijke kost was hoog. Het is logisch dat die mee afstraalt op degenen die de zijde van de Duitsers kozen. Dat is geen lineaire verantwoordelijkheid. Maar je moet ergens de grens trekken. Daartegenover staan welgeteld 242 executies na de oorlog, waarvan 60 procent Walen. Tel daarbij negentig gedocumenteerde standrechtelijke executies. Als men spreekt over die onmenselijke repressie, dan moet men in de eerste plaats spreken over die onmenselijke Duitse repressie. Los van het verschil in proporties is er ook een chronologisch onderscheid: de collaboratie komt voor de repressie.

"Ik spreek dikwijls in kringen van de Vlaamse beweging: het Davidsfonds en aanverwanten. Telkens opnieuw moet ik deze evidenties debiteren. Als je vraagt hoeveel mensen na de oorlog werden geëxecuteerd dan krijg je het antwoord binnen de seconde: 242. Vraag je hoeveel Belgen er in de kampen zijn omgekomen dan blijft het stil, muisstil. Men weet het niet. Er is iets scheefgegroeid in het collectief geheugen van Vlaanderen. In sommige spraakmakende kringen - katholiek, rechts, Vlaams - leven over die periode een aantal misvattingen. Die zijn te wijten aan een soort geschiedschrijving waarin scheeftrekkingen gemeengoed waren. Daarom blijft een maatschappelijk debat zinvol. Zo kan er worden gepraat over verantwoordelijkheden en kunnen misvattingen worden rechtgetrokken. Ik maak me trouwens geen zorgen. Het wetenschappelijk onderzoek en het onderwijs zullen deze klus wel klaren. De komende generaties zullen een ander verhaal te horen krijgen."

Kan iemand als Vandenberghe sowieso een rol vervullen?

"Toch wel. Hij is een van de weinigen die met enige kracht kan spreken in naam van dat deel van de Vlaamse beweging dat zich heeft verbrand. Waarom? Dat radicaal segment vindt zich nu al sedert tachtig jaar terug aan de voet van de IJzertoren. Daarmee wil ik niet zeggen dat daar ook geen andere mensen staan, maar in ieder geval staat die fractie er. Bovendien heeft de IJzerbedevaart zich tijdens de oorlog ook verbrand, wat het comité trouwens expliciet toegeeft door de oorlogsbedevaarten niet in het overzicht mee te tellen.

"Maar Vandenberghe moet niet namens de Belgische staat spreken, ieder zijn verantwoordelijkheid. Want net zoals de Vlaamse beweging van infantiliteit getuigt door een aantal evidenties niet te willen inzien, getuigt de Belgische overheid van kinderachtigheid door niet toe te geven dat er ontsporingen zijn geweest tijdens de repressie. Beperkt weliswaar, bovendien heeft de rechtstaat zich achteraf herpakt, maar goed, er zijn onrechtvaardigheden gebeurd."

Kan Vandenberghe zich een eenzijdig pardon permitteren als hij een totale veldslag op de komende IJzerbedevaart wil vermijden?

"Inderdaad, hij zal ongelofelijke hommeles krijgen. Daarom is het misschien tijd voor een scheiding der geesten. Het IJzerbedevaartcomité organiseert ook vredesmanifestaties. Ik ben daar eens de sfeer gaan opsnuiven. Het was een loffelijke poging om het vredesthema aan te snijden. Zonder probleem kwam de jodenuitroeiing ter sprake, inclusief het racisme dat er de grondslag van was. Zelfs de hedendaagse xenofobe parallel ten aanzien van de islam werd getrokken. Wel, dat men die redenering afmaakt. Dat het Vlaams Blok zegt waar het voor staat, ook in dit dossier. Het Vlaams Blok groepeert de erfgenamen van de collaboratie. Ze proberen dat op allerlei manier te ontkennen, als historicus zeg ik dat de ideologische lijn gewoon doorloopt.

"Dat men op die weide eindelijk eens een stuk verleden aan de kaak stelt. Dat men eens klare wijn schenkt over wat men bijvoorbeeld van Cyriel Verschaeve, een van de grote smaakmakers van die bedevaart, vindt. In een recente biografie wordt hij afgeschilderd als een absolute nazi, als een man van uiterst rechts. En de biograaf kun je moeilijk als een heetgebakerd links auteurtje bestempelen. Ik wacht met spanning, maar zie weinig gebeuren. Men moet af van de wolligheid, van de grote onduidelijkheid. Het is de hoogste tijd voor een catharsis, want de schizofrenie is groot. Dat publiek op de vredesmanifestaties neemt immers ook deel aan het Nationaal Zangfeest waar voorzitter Hugo Portier de kant van het Vlaams Blok kiest."

Moet de overheid een gebaar stellen, zoals premier Verhofstadt onlangs in Rwanda heeft gedaan?

"Dat lijkt me niet zinvol vooraleer er vanuit collaboratiekringen een symbolisch pardon komt. We mogen niet vergeten dat de Belgische staat in de jaren vijftig een sterk gratiebeleid heeft gevoerd. Heel wat mensen hebben strafvermindering gekregen, ja zelfs eerherstel. Maar het blijft onaanvaardbaar dat er nu nog sociale gevolgen zijn van de repressie. Hoeveel mensen daar nog onder lijden, is moeilijk te becijferen. Veelal gaat het trouwens om burgers die een stuk van hun pensioenopbouw hebben gemist. Dat vind ik zelfs geen groot symbolisch debat waard. Dat moet worden rechtgezet. Op zijn Belgisch, gearrangeerd en gedaan. Dan moet men niet afkomen met de rekenkunde van het leed.

"Gewezen collaborateurs moeten ook beseffen dat hun zaak niet de enige is die nog niet is opgelost. Momenteel wordt onderzocht waar al die joodse goederen naar toe zijn. Niet alleen werden volledige families uitgemoord, bovendien moesten de overlevenden knokken om de tegoeden van hun vermoorde verwanten terug te krijgen. Gedurende vijftig jaar heeft daar toch iemand de voordelen van opgestreken?"

"Kijk, je kunt collaborateurs niet verantwoordelijk stellen voor al de oorlogsellende. Bovendien is hun verantwoordelijkheid ook niet lineair, er loopt geen rechtstreekse lijn van dat kleine collaborateurtje naar Auschwitz. Die karikatuur moet dringend de wereld uit. Even zeer moet men ophouden te vertellen dat collaborateurs onschuldig zijn aan het jodenvraagstuk. Lees de collaboratiekranten maar, bekijk de ideologie die onderschreven werd. Bovendien hebben een aantal Vlaams-nationalistische voormannen joden laten onderduiken. Ze wisten dat er iets aan de hand was. Zoiets maakt je verantwoordelijkheid niet kleiner." Bart Brinckman

'Dat men eindelijk eens een stuk verleden aan de kaak stelt. Dat men klare wijn schenkt over wat men bijvoorbeeld van Cyriel Verschaeve vindt'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234