Vrijdag 24/09/2021

Opinie

We kunnen niet gelukkig zijn zonder zingeving

Esther van Fenema Beeld rv
Esther van FenemaBeeld rv

Esther van Fenema is psychiater aan het Leids Universitair Medisch Centrum. Daarnaast is ze opiniemaker. Deze bijdrage verscheen eerder in de Volkskrant.

De geluksindustrie draait overuren, want geluk is een product waar we als emotionele consumenten recht op hebben. Als het even tegenzit en een nieuwe iPhone of een weekendje weg onvoldoende helpt, dan melden we ons bij een gelukscoach of medisch loket voor een luisterend oor of opwekkende pil. Toch zijn we kwetsbaarder dan ooit en is depressie een van de belangrijkste oorzaken van de ziektelast, stelt de Wereldgezondheidsorganisatie. Er is een burn-outepidemie, mensen slikken massaal antidepressiva, de zelfmoordcijfers stijgen.

Als jongeren van nu falen voor een examen of als hun relatie na drie maanden strandt, kunnen ze zich suïcidaal voelen en daadwerkelijk voldoen aan de criteria van een depressieve stoornis. Ze hebben immers geleerd dat alles 'leuk' moet zijn en dat geluk de norm is.

Jaren 60

Er spelen altijd meerdere factoren bij het ontstaan van mentale problemen, maar een belangrijke oorzaak ligt bij de huidige opvoedstijl, sterk gericht op het weghouden van teleurstelling in plaats van het veilig leren oefenen met de realiteit, met haar leuke maar ook minder leuke kanten. We schrikken tegenwoordig snel van negatieve emoties zoals pijn en verdriet en medicaliseren graag. Als zelfstandig individu ben je verantwoordelijk voor je eigen succes, en dus ook voor je eigen falen. Het is dan wel zo comfortabel als een hulpverlener het van je overneemt.

Hoe komt het dat de moderne mens het ideale plaatje afdwingt en steeds minder in staat is de realiteit het hoofd te bieden?

Halverwege de jaren 60 is het autonome individu aan zijn onstuitbare opmars begonnen. Die generatie had de verschrikkingen van de oorlog scherp in het geheugen, en 'dit nooit meer' was leidend voor een nieuw wereldbeeld.

De verantwoordelijkheid voor de gruwelen werd op alle vormen van autoritair gezag geprojecteerd, en de naoorlogse mens die naar 'het goede' streefde, moest bevrijd worden. Hiërarchische structuren werden verdacht en het autonome individu werd geïdealiseerd. Het ultieme kwaad waar je het ultieme goed tegenover zet in de vorm van het losgemaakte individu als vorm van afweer, om de realiteit draaglijk te maken.

Het autonome individu, het ideaal na de Tweede Wereldoorlog, bleek vooral een consument. Beeld ANP XTRA
Het autonome individu, het ideaal na de Tweede Wereldoorlog, bleek vooral een consument.Beeld ANP XTRA

Projecteren en zwart-witdenken zijn bekende afweermechanismen die we graag inzetten als het gaat om de Tweede Wereldoorlog, naast vermijding en soms zelfs ontkenning. Oprichter van de Provo-beweging Roel van Duijn, met wie ik recent sprak voor het online opiniekanaal Café Weltschmerz, geeft toe dat het utopische mensbeeld gefaald heeft en dat we verslaafde consumenten zijn geworden. De commercie heeft hierin een belangrijke rol gespeeld en het losgezongen individu ervan weten te overtuigen dat geluk een product is dat iedereen zich kan veroorloven.

We realiseren ons niet meer dat geluk uitsluitend een 'bijwerking' kan zijn van zingeving. Zelfs de wetenschap werkt mee aan de illusie dat geluk een aparte entiteit is, die meetbaar is. De resultaten van het dubieuze onderzoek naar geluksbeleving worden vooral door beleidsmakers gebruikt om de weerbarstige realiteit te overdekken.

Concentratiekampen

In zijn boek De zin van het bestaan beschrijft Viktor Frankl, een psychiater die de concentratiekampen heeft overleefd, dat zingeving, die hij zelf vond in het afmaken van een boek, de enige manier was om de kans op overleven te vergroten. Mensen die geen doel meer hadden, liepen het risico sneller te overlijden aan infecties of uitputting.

De psychotherapeute Esther Perel vertelde in Zomergasten dat haar moeder de kampen heeft overleefd omdat iemand op haar zou wachten. Een manier om zelfs je bestaan in deze hel zin te geven.

Het individu moest destijds bevrijd worden om het kwaad te bezweren. Na ruim een halve eeuw staat datzelfde individu te tollen op zijn benen en klampt het zich wanhopig vast aan geluk als primaire uitkomstmaat, met desastreuze gevolgen voor de mentale gezondheid. Het toenemende onbehagen vraagt om bezinning, maar vooral om zingeving, want met bungeejumpen, laptops, zonnebrillen en Coca-Cola gaan we niet overleven.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234