Woensdag 26/01/2022

'We hope that you choke'

(Thom Yorke)

In september 1996 was de Messias op tournee toen hij werd gevraagd om de laatste song voor Baz Luhrmanns Romeo and Juliet te schrijven. De Messias heette toen nog gewoon Thom Yorke en zijn Radiohead speelde eenvoudige, soms wat saaie, licht-elegische rockmuziek. Toch werd toen al gefluisterd dat OK Computer, de plaat waar 'Exit Music for a Film' uiteindelijk op zou belanden, de wereld ging veranderen. In de triviale zin is dat waar (alles wat gebeurt, verandert de wereld), in de eigenlijke zin is dat sterk overdreven. Die plaat heeft geen oorlogen of zelfs maar zelfmoordaanslagen kunnen voorkomen. Het is dus verstandiger om er niet al te heftig over te doen. Hoezeer hun muziek de luisteraar ook in vervoering kan brengen, Radiohead is goedkope Prozac en aan geneesmiddelen schrijft men geen liefdesverklaringen. Men neemt ze en hoopt dat het beter gaat. Hoogstens kan men zich, met de bijsluiter in de hand, afvragen hoe de song de pijn kan stillen. En of medicijnen oké zijn. Yorke zelf doet er in elk geval erg gewoontjes over: "Ik zag de Zeffirelli-versie [van Romeo and Juliet] toen ik dertien was en ik kon niet stoppen met huilen, omdat ik niet kon begrijpen waarom ze niet gewoon wegliepen nadat ze geneukt hadden. De song is geschreven voor twee mensen die weg moeten lopen voor alle miserie begint." Het is een mooie toelichting: zo eentje die heel weinig weggeeft van de drive, maar toch een beetje. Dit is een song over het nut van escapisme en de grondeloze noodzaak om toch niet te vluchten. Tragiekmuziek. Het tekstvel laat echter veel meer zien. De ziedende, net niet overkokende haat schemert eerst nog amper door, maar wordt dan met zoveel woorden de maag in gesplitst: "You can laugh / A spineless laugh / We hope your rules and wisdom choke you" (Lach maar / Je flauw lachje / We hopen dat je stikt in je regels en wijsheid). Die regels worden enkel betekenisvol als je ze hem hoort zingen: ze spreken van een met overgave ingehouden woede. Van tranerig puberpathos. Van echte gevoelens.

Yorke heeft gelijk: Shakespeare dwingt woede af. Het is zo'n kunstenaarstype dat ervan houdt om mensen naar grote emoties te manipuleren, zo nodig ten koste van de geloofwaardigheid van het verhaal. Daar lusten wij wel pap van: het past in een nog steeds populaire visie op kunst waarbij de waardering samenvalt met de intensiteit van de beleefde emotie. Vandaag is het zonder enige twijfel de heersende denktrant: kunst is een emotiemachine waarvan de producten naar hartelust geconsumeerd kunnen worden. Het is niet alleen de kunstopvatting van de cultureel geletterde massa, het is tegelijk de benadering van de zelfverklaarde marge. De poëzie van het sublieme, het abjecte, het onnoembare: Stefan Hertmans zal het niet willen toegeven, maar het zijn evenzoveel namen voor een ietwat raar maar finaal toch vooral lekker gevoel. Mind the gap, stik net niet in het gerepresenteerde verdriet: u geniet.

"Zo'n standpunt plaatst de kunst in een reservaat waar de burger even vrijaf neemt van zijn enge 'doelrationaliteit' en morele comfort zonder die werkelijk te bevragen", aldus een strenge Frank Vande Veire over de "gevoelsesthetica" in zijn recentste boek, Als in een donkere spiegel. Kunst zou pijn moeten doen, en niet de pijn verzachten. Meer nog dan Shakespeare is de maatschappijkritiek van Radiohead inderdaad betrekkelijk veilig. De luisteraar identificeert zich met het slachtoffer van een chaotische, berekenende wereld vol vervreemdende technologie en gecommodificeerde relaties. En dus niet met de dader. Gesteld dat die al aanwijsbaar zou zijn. De kans dat iemand de contouren van zijn eigen blinde vlek ziet opflitsen tijdens het beluisteren van OK Computer is eerder beperkt.

Maar waarom zou kunst geen vakantie mogen zijn? Niet zelden loopt de weg naar de zelfkritiek langs het zelfmedelijden, hoe irritant en/of bespottelijk ook. Reculer pour mieux sauter: niemand kan élke dag Nietzsche zijn. En wat met het besef dat de orthodoxe kunstliefhebber op volstrekt perverse wijze geniet van de ware kunst die hem zijn eigen afgrond laat zien? Wat als uit de nog te verschijnen Nachgelassene Schriften zou blijken dat Adorno eigenlijk vooral plezier had bij het lezen van een paar regels Celan?

Het is, kortom, onnozel om aan mensen te willen doceren dat één bepaalde omgang met kunst de enige is. Tegelijk is het heel nuttig als mensen elkaar tonen welke omgangsvormen allemaal mogelijk zijn én als diezelfde mensen hun eigen hiërarchische ordening van die omgangsvormen verdedigen. Zo weten we beter waarover we praten als we het over, bijvoorbeeld, goede popmuziek hebben. Die omgangsvormen bepalen namelijk onze verwachtingspatronen. En het zijn die verwachtingen die op hun beurt de waardering bepalen, op minstens twee manieren. De eerste is de evidente manier: als je met grote verwachtingen vertrekt, is de kans groter dat je waardering negatief uitvalt. De tweede is het negatief van de eerste: je verwachting is zelf al een oordeel. Vergelijk het met een olympisch turner: bij een gemakkelijke oefening is de kans groot dat de verwachtingen worden ingelost, maar de punten voor de gemakkelijke, zij het perfect uitgevoerde sprong kunnen nooit erg hoog zijn. Als je naar 'Exit Music for a Film' luistert omdat je je woede wilt kanaliseren, omdat je eenzaam bent, omdat het op dit moment wel gezond voor je zou zijn om je een beetje zielig te mogen voelen, dan is daar niet alleen niets mis mee, het zal wellicht ook werken. Die song heeft het in zich om dat effect te sorteren. Het is echter de gemakkelijke sprong. De tekst zegt genoeg over de ambities: "Sing us a song / a song to keep us warm / there's such a chill, such a CHILL" (Zing ons een lied / een lied dat ons warm houdt / het is zo kil, zo kil). 'Exit Music for a Film' is ontroering&razernij in het tijdperk van de mechanische reproduceerbaarheid. We hope that you choke. Men denke aan wurgseks.

Bert Bultinck

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234