Maandag 10/05/2021

'We hebben een fout beeld van Afrika'

gesprek met detectiveschrijver Alexander McCall-Smith

Alexander McCall-Smith schrijft geen boeken die uw leven zullen veranderen, maar wel vriendelijke, warme verhalen, eenvoudig maar nooit naïef, aangrijpend zonder in sentiment te verglijden. 'Ik schrijf positieve boeken over Afrika. Want er zijn veel Mma Ramotswes, maar niemand schrijft erover. Ze zijn geen nieuws.' Een paar honderd bladzijden troost in donkere dagen. Door Bart Holsters

Alexander McCall-Smith

Het geheim van de krokodil

Oorspronkelijke titel: The No. 1 Ladie's Detective Agency

Vertaald door Ineke van Bronswijk

Luitingh-Sijthoff, Amsterdam, 223 p.,

12,50 euro.

Mma Ramotswe, leeftijd onbestemd, is de eigenares van het Eerste Dames Detectivebureau, het beroemdste en ook enige detectivebureau van Botswana. Deze merkwaardige vrouw, die met veel scherpzinnigheid en begrip de problemen van haar klanten oplost, is de heldin van Het geheim van de krokodil en De tranen van de giraffe, twee prachtige boekjes die een heel ander beeld van Afrika tekenen dan de ellende die we kennen uit de krant en het journaal.

Alexander McCall-Smith (55) is professor medisch recht aan de Universiteit van Edinburgh, lid van de commissie voor bio-ethiek van Unesco, een autoriteit in zijn vakgebied. Deze merkwaardige man is de geestelijke vader van Mma Ramotswe. Met zijn driedelige pak, zijn strikje, zijn kalende hoofd met kroezelig grijs haar, zijn blozende wangen en ogen die vaak fonkelen van de pret, lijkt hij uit een andere tijd te komen, een goedlachse oom die nooit om een grapje of een spannend verhaal verlegen zit.

Vertellen kan hij als de beste. In een bedrieglijk eenvoudige, elegante stijl en met een droge, zachtaardige humor die soms aan P.G. Wodehouse doet denken, soms aan G.K. Chesterton of, dichter bij huis, aan Godfried Bomans (Mma Ramotswe lijkt soms een Afrikaanse nicht van Tante Pollewop) beschrijft hij de belevenissen van zijn heldin en de mensen om haar heen. Uit alles blijkt zijn liefde voor Afrika en Botswana, voor de natuur van het land en voor de mensen, een volk dat ondanks alle problemen optimistisch en vol vertrouwen blijft.

Een evidente vraag: hoe komt een Schotse professor ertoe om over een Afrikaanse vrouw te schrijven?

"Dat is een vreemd verhaal. Ik ben geboren en opgegroeid in wat nu Zimbabwe is. Sinds mijn zeventiende woon ik in Schotland, maar ik keer nog altijd regelmatig terug naar Afrika. Het idee van Mma Ramotswe is ontstaan toen ik op het einde van de jaren negentig in Botswana werkte, aan de universiteit van Gabarone, de hoofdstad. Je moet weten dat ik al heel mijn leven schrijf. Ik heb tientallen boeken uitgegeven, van academische werken tot kinderboeken, romans, verhalenbundels. Toen kreeg ik dus zin om over een Afrikaanse dame te schrijven. Om de ene of andere reden werd dat Mma Ramotswe en gaf ik haar een detectivebureau. Dat was zuiver toeval, ze had net zo goed een andere bezigheid kunnen hebben. (giechelt) Maar het was wel een bijzonder geslaagd toeval!"

Het was nooit uw bedoeling een detectiveroman te schrijven?

"Helemaal niet. In de VS beschouwen ze mij als een misdaadschrijver, maar dat slaat nergens op. Ik noem mezelf dan maar een ere-misdaadauteur. Het is begonnen met een kort verhaal over een Afrikaanse vrouw, een paar bladzijden. Het personage sprak me zo sterk aan dat ik een tweede verhaal schreef, en nog een, tot ik opeens een boek had. Het verscheen bij een kleine Schotse uitgeverij in Edinburgh en kreeg positieve recensies, maar werd geen bestseller. Mijn uitgever vroeg om een tweede boek, en daarna een derde, maar ze werden alleen in Schotland gelezen. Toen gebeurde er iets vreemds: Columbia University Press begon mijn boeken in de VS te importeren en te distribueren, en de Amerikanen begonnen ze te kopen. Het werden cultboeken. Random House, in New York, merkte dat er iets aan de hand was, kocht de paperbackrechten en zette de grote middelen in. Ze hebben er geen spijt van gekregen. De rest van de wereld is gevolgd: de boeken zijn nu in 31 talen verschenen."

Was dat geen vreemde ervaring? Opeens een bestsellerauteur worden, na al die jaren?

"Het heeft mijn leven totaal veranderd. Hoewel, als je op je vijftigste opeens succes krijgt, heeft dat waarschijnlijk minder weerslag op je leven dan als je vijfentwintig bent. Ik ga niet opeens in een sportwagen rondrijden. Dat zou ik niet eens kunnen. (lacht) Maar ik heb me wel een Mercedes gekocht, een mastodont met een 5.6 liter-motor. Compleet onverantwoord, maar ik zie het als een goede daad voor het milieu: ik gebruik hem nauwelijks en als iemand anders hem had gekocht, zou die er veel vaker mee rijden."

Hoe is uw leven nog veranderd, afgezien van die auto?

"Het interessante is dat je niet meer zelf kunt kiezen wat je met je tijd doet. Mijn tijd wordt nu door anderen beheerd. Ze vragen wel beleefd of ik wil doen wat zij zeggen, maar ik kan moeilijk weigeren. Ik ben net terug uit de VS, een tournee van negentien steden in negentien dagen. Mijn agenda is gevuld tot begin 2005."

Houdt u eigenlijk nog tijd over om te schrijven?

"Ik zou graag meer tijd hebben, maar gelukkig schrijf ik snel. En veel. Er komen in totaal acht boeken met Mma Ramotswe, ik heb nog een andere reeks over de komische belevenissen van een clubje Duitse professoren, ik begin aan de tweede jaargang van een feuilleton in een Schotse krant... ik verveel me niet. En ik geniet ervan. Ik schrijf namelijk graag."

Waarom kruipt een Schot in de huid van een 'dikke damesdetective' zoals Mma Ramotswe zichzelf beschrijft?

"Omdat ik mij op een bepaald moment op een bepaalde plaats bevond, met een bepaalde achtergrond. Omdat ik een heel sterke affectie voor zuidelijk Afrika heb. Ik ga er elk jaar naartoe, meestal naar Botswana. Het is een verbazend en merkwaardig land en ik hou van de mensen."

Hoe realistisch is het bijna idyllische beeld dat u van Botswana schetst?

"Als ik met mensen praat die in Botswana hebben gewoond, zeggen ze altijd dat zij het land in de boeken herkennen. Wij in het Westen krijgen een heel eenzijdig beeld van Afrika. We lezen over rampen, over hongersnoden, burgeroorlog. Zuidelijk Afrika heeft natuurlijk gigantische problemen, maar de medaille heeft ook een andere kant. Je vindt er ontzettend veel aardige, vriendelijke, goede mensen die in buitengewoon moeilijke omstandigheden een goed leven proberen te leiden. In Botswana is dat heel opvallend - de mensen hebben prachtige kwaliteiten. Ze zijn hoffelijk, ze zijn fatsoenlijk, vol goede wil. Ik schrijf positieve boeken over Afrika. Want er zijn veel Mma Ramotswes in Botswana maar niemand schrijft erover. Ze zijn geen nieuws."

U probeert de balans dus een beetje recht te trekken?

"De meeste Europeanen of Amerikanen die over Afrika schrijven zijn geneigd om Heart of Darkness-boeken te schrijven, met Afrika als metafoor voor de gruwel van een soort existentiële uitzichtloosheid. Dat is legitiem, maar we moeten ook over het positieve schrijven. De Afrikanen verdienen dat. Ik verzwijg het negatieve niet, maar ik zet het evenmin in de verf. Neem nu aids, dat ook in Botswana catastrofale proporties aanneemt. In de leeftijdsgroep van 15 tot 45 jaar is dertig procent van de mensen besmet - dat is verbijsterend, dat is een ramp. We lezen daar veel over, we horen het op de televisie, we weten het allemaal. Ik doe in mijn boeken niet alsof dat probleem niet bestaat. Ik vermeld het op de achtergrond maar meer schrijf ik er niet over. Want de mensen in Botswana proberen om ondanks die catastrofe een zo normaal mogelijk leven te leiden. Ze praten er niet graag over, niet met buitenstaanders en niet met elkaar, omdat het te verschrikkelijk is. Ik respecteer dat. Ik probeer te laten zien hoe de mensen een gewoon leven proberen te leven in het aanzicht van de dood. Dat is ook een van de aspecten van de boeken. Botswana is trouwens een uniek Afrikaans land. Sinds zijn onafhankelijkheid in 1966 is het altijd democratisch geweest. Er zijn geen politieke gevangenen. Het is een echte rechtsstaat. Ze zijn ook financieel altijd heel voorzichtig geweest, ze hebben nooit schulden gemaakt en hebben hun diamanten, hun enige bron van welvaart, altijd heel wijs gebruikt. Het zijn voorzichtige mensen, ze worden weleens de Zwitsers van Afrika genoemd. Het land is niet eens corrupt, dat is ook uitzonderlijk voor Afrika. In de luchthaven van Gabarone is het eerste wat je ziet een groot bord: 'In Botswana tolereren wij geen corruptie'. En dat menen ze ook echt."

Hoe reageren de mensen in Botswana zelf op uw boeken?

"Heel positief. De huidige president heeft mij heel vriendelijk ontvangen, de vorige president is mij persoonlijk komen opzoeken om mijn boeken te laten signeren... Die mensen zijn blij dat ze eindelijk eens iets positiefs over hun maatschappij lezen, terwijl ze gewend zijn dat buitenlanders komen vertellen wat ze allemaal verkeerd doen."

Ervaren ze de boeken niet als neerbuigend?

"Dat zou een gevaar kunnen zijn, maar ik vermijd het heel zorgvuldig. En dat is niet eens moeilijk, want ik bewonder die mensen oprecht. Ik schrijf uit bewondering. Het feit dat zij zwarte Afrikanen zijn is niet van belang, ik schrijf over mensen. Ik ben trouwens geen totale buitenstaander want ik heb zelf wortels in Afrika, ik heb de eerste zeventien jaar van mijn leven in Bulawayo doorgebracht, op een kilometer of zeventig van de grens met Botswana. Nee, ik vertel over eenvoudige, fatsoenlijke mensen en daar is niets neerbuigends aan. Als ze mijn boeken in Botswana kleinerend zouden vinden, zouden ze dat wel zeggen, want zo zijn ze. Ze zijn trots op Mma Ramotswe, ze zijn trots op hun land en ze hebben gelijk. Vorig jaar was ik met een filmploeg van de BBC in het land. We bezochten een weeshuis in de buurt van Gabarone dat ook in de boeken voorkomt. Ik vroeg aan een man die daar werkt of hij trots was op zijn land. En weet je, ik zag zijn ogen vochtig worden. Ja, zei hij, ik ben trots op Botswana, heel trots! Ik had niets anders verwacht. Maar in Europa zou je dat niet eens durven te vragen. Wij zouden allemaal zeggen, ik schaam mij voor mijn land, zwijg mij alsjeblieft over mijn land!"

Hoe ziet u de toekomst van Afrika? Is er een positieve evolutie?

"Dat weet ik niet... er zijn positieve signalen maar er is ook veel reden tot pessimisme. Ik denk dat het heel interessant zal zijn te zien wat er in Zuid-Afrika gaat gebeuren, want dat land speelt een cruciale rol in de regio. Wat er nu in Zimbabwe gebeurt is erg deprimerend. Je zou je schouders kunnen ophalen en zeggen dat er niets aan te doen is, dat de moderne staat in Afrika een mislukking is, dat Afrika altijd zal achterblijven en dat alles er alleen maar erger zal worden. Maar dat mogen we niet doen. We mogen niemand de rug toekeren. De problemen van een deel van de wereld zijn de problemen van heel de wereld. We moeten dringend iets tegen aids doen, daar hebben we veel te lang mee gewacht, we hebben het uit de hand laten lopen. De VS hebben in dat opzicht een betere palmares dan Europa, want zij hebben veel meer gedaan dan wij om aids in Afrika te bestrijden. Maar de intellectuele eigendomsrechten op de medicijnen blijven een groot probleem. In een noodsituatie als deze mogen we niet zeggen dat patenten belangrijker zijn dan levens."

Zegt u dat als professor medisch recht?

"Ik zeg het als mens. In een noodsituatie mag je niet werkloos toekijken. Hoe onstabieler Afrika wordt, hoe verder het milieu en het onderwijs achteruitgaan, hoe groter de immigratiedruk in Europa zal worden, tot het compleet uit de hand loopt. Het Westen heeft belang bij een stabiel Afrika. (glimlacht) Maar dat zijn grote problemen, en we zijn nu heel ver weg van Mma Ramotswe."

Niet helemaal. Want hoe optimistisch en ontwapenend charmant McCall-Smiths boeken ook zijn, Mma Ramotswe is het met hem eens: "Er was zo veel lijden in Afrika dat de verleiding groot was om gewoon je schouders op te halen en weg te lopen. Maar dat kun je niet doen, dacht ze. Dat kun je gewoon niet doen."

Bart Holsters

'Afrika wordt hier gebruikt als metafoor voor een soort existentiële uitzichtloosheid'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234