Dinsdag 27/09/2022

AchtergrondNoord-Ierland

‘We hebben een brexit gekregen die Noord-Ierland degradeert tot een minderwaardig deel van het Verenigd Koninkrijk’

De jaarlijkse Oranjemars op 12 juli in Belfast. De Noord-Ierse Oranjeordes willen dat Noord-Ierland een volwaardig onderdeel van het Verenigd Koninkrijk blijft.  Beeld AFP
De jaarlijkse Oranjemars op 12 juli in Belfast. De Noord-Ierse Oranjeordes willen dat Noord-Ierland een volwaardig onderdeel van het Verenigd Koninkrijk blijft.Beeld AFP

De Noord-Ierse Oranjeorde wil het protestantse geloof puur houden en Noord-Ierland een volwaardig deel van het Verenigd Koninkrijk laten zijn. Geen eenvoudige opgave: protestanten verliezen politieke invloed en de brexit werpt extra obstakels op.

Niels Posthumus

Het miezert in Ballymoney, ook al is het half juli. James Anderson haalt lachend zijn schouders op. Ondanks zijn gevorderde leeftijd is hij druk bezig een bescheiden podium in te richten aan de rand van een sportveld in het dorp. In het noorden van Noord- Ierland is het nu eenmaal zelfs midden in de zomer maar zelden een hele dag droog. Anderson denkt niet dat het mensen ervan zal weerhouden deze dag naar de Oranjemars te komen kijken of om de kerkdienst en de toespraken bij te wonen die daarna vanaf dit podium zullen worden verzorgd.

Op het sportveld staat het opblaaskasteel voor de kinderen al fier overeind. Nu alleen de banier van de Independent Loyal Orange Institution (ILOI) achter het spreekgestoelte nog. ILOI is een afsplitsing van de Loyal Orange Institution. De twee conservatieve protestantse broederschappen zijn beter bekend onder de naam Oranjeorde. De orde organiseert jaarlijks de Oranjemarsen op 12 juli, die veel Noord-Ierse katholieken als beledigend ervaren en die in het verleden regelmatig tot botsingen leidden – zelfs nog nadat het conflict tussen het (overwegend protestantse) pro-Britse deel en het (veelal katholieke) pro-Ierse segment van de bevolking in 1998 officieel eindigde. Dat conflict, de Troubles, kostte in de dertig jaar ervoor aan zeker 3500 mensen het leven. Ook raakten tienduizenden gewond.

Stadhouder Willem III overwon

Tijdens de Oranjemarsen vieren protestantse fanfarekorpsen in het hele land de overwinning in 1690 van de Nederlandse gereformeerde stadhouder Willem III op de verdreven katholieke koning (tevens zijn schoonvader) James II tijdens de slag aan de Ierse rivier Boyne. De overwinning bevestigde Willem III definitief als de nieuwe koning van Engeland. Aan zijn achternaam Van Oranje danken de jaarlijkse marsen en de Oranjeorde hun namen. Orangisten zien de overwinning als het fundament waarop de (ongeschreven) Britse grondwet en de vrijheid van godsdienst in het Verenigd Koninkrijk zijn gebouwd. Veel katholieken daarentegen zien de marsen vooral als een uiting van protestants superioriteitsgevoel.

Volgens James Anderson is dat idee over de protestantse verhevenheid echter een misvatting. Als de knaloranje banier op het podium eindelijk staat en twee grijze luidsprekers zijn verbonden met de microfoon, legt hij uit dat de Oranjeorde tegen geweld en onderdrukking is. En hij kan het weten: hij is de Imperial Grand Master, de hoogste leider, van de ILOI. Desondanks wenst zijn broederschap het rooms-katholicisme en protestantisme graag strikt gescheiden te houden. Leden van de Oranjeorde moeten niet alleen lid zijn van een protestantse kerk, maar mogen bijvoorbeeld ook uitsluitend met andere protestanten trouwen. Anderson: “We bestaan om het protestantse historisch erfgoed in Noord-Ierland te beschermen.”

Vijftig jaar Oranjemarsen

Dat is nu belangrijker dan ooit. “In de huidige politieke situatie kunnen protestantse waarden zomaar verloren gaan”, verzucht de Imperial Grand Master, die al bijna vijftig jaar Oranjemarsen op en rond 12 juli organiseert. Bij verkiezingen begin mei werd voor het eerst ooit de pro-Ierse aartsvijand Sinn Féin de grootste partij. En vanwege het zogenoemde Noord-Ierland- protocol in de brexitafspraken zijn er tussen Noord-Ierland en de rest van het Verenigd Koninkrijk plotseling grenscontroles voor goederen ingevoerd.

Dat laatste zorgt voor economische verschillen. Het protocol bepaalt dat Noord-Ierland binnen de gemeenschappelijke markt van de Europese Unie blijft vallen, terwijl Schotland, Wales en Engeland daar uit zijn gestapt. Zo wordt, zoals in 1998 in het vredesakkoord is afgesproken, een harde grens op het Ierse eiland, tussen Ierland (EU-lid) en Noord-Ierland (sinds de brexit niet langer EU-lid), vermeden. Zo’n landsgrens zou voor een opleving van de historische spanningen kunnen zorgen. Maar de resulterende gevoelsafstand binnen het Britse koninkrijk bevalt de Oranjeorde niets.

“De situatie maakt ons zenuwachtig”, zegt Anderson. Want wat betekent dit alles voor de positie van de Noord-Ierse protestanten? Lang waren zij de politiek dominante groep, nu komen zij wellicht in de verdrukking. De Oranjeorde zal extra hard moeten werken om de protestantse waarden te beschermen. Alleen moet dat met steeds minder leden. Bij de start van de Troubles eind jaren zestig had de orde zo’n 90.000 leden. Een enorm aantal op een bevolking van 1,5 miljoen, van wie bovendien slechts iets meer dan de helft protestants was. Inmiddels is het ledental teruggelopen tot 30.000.

Aan jonge leden ontbreekt het

Dat is nog altijd een aanzienlijk aantal op een protestantse bevolking van 750.000, maar vooral aan jonge leden ontbreekt het, geeft Anderson toe. “Het lijkt soms alsof de jeugd alle moraliteit uit het raam heeft gekieperd.” Ja, bij de eveneens traditioneel protestantse vreugdevuren, op de avond voor de Oranjemarsen, ziet hij nog genoeg jongeren. “Maar hun gedrag daar heeft niets meer met protestantisme te maken.”

Hij zucht. “Misschien zijn wij als Oranjeorde niet genoeg met de tijd meegegaan. Qua techniek bijvoorbeeld. Maar ik zie werkelijk niet wat er mis is met vasthouden aan tradities.”

Een avond eerder leek Andersons gelijk bewezen te worden, in het stadje Larne. Het reusachtige vreugdevuur aldaar heeft inderdaad ogenschijnlijk weinig met religieuze zingeving te maken. Keiharde housebeats knallen uit luidsprekers. Het merendeel van de honderden dansende jongeren is dronken of heeft zulke grote pupillen dat van alcohol alleen geen sprake kan zijn. Achter hen gaat exact om middernacht de vlam in een ruim 60 meter hoge toren van houten pallets, een wereldrecord. Drie drones en talloze mobiele telefoons filmen hoe de vlammen zich in het bouwwerk vreten. Tot, na een half uur, de toren in elkaar zakt en verwordt tot een reusachtig kampvuur.

null Beeld AFP
Beeld AFP

Pro brexit, maar anti protocol

De pro-Britse, overwegend protestantse Noord-Ierse partij DUP was ten tijde van het brexitreferendum in 2016 pro brexit. Maar zij is fel gekant tegen het Noord-Ierland- protocol. Die weerstand gaat zo ver dat zij in februari de Noord-Ierse regering erover liet vallen. Sinds de verkiezingen van begin mei weigert zij bovendien om samen met Sinn Féin een nieuwe regering te vormen. Het vredesakkoord uit 1998 bepaalt dat zo’n coalitie tussen de grootse pro-Ierse en pro-Britse partij verplicht is.

DUP zegt pas weer te willen regeren als de Britse nationale regering in Londen zorgt dat het protocol wordt aangepast. Premier Boris Johnson heeft daartoe onlangs, tot woede van de Europese Unie, inderdaad een wet ingediend. Die wet moet nog wel worden goedgekeurd.

Oranjeman William Wilkinson is een van de mensen die het vreugdevuur met zijn telefoon vastlegt. Met zijn 44 jaar zou hij de zoon kunnen zijn van zijn Imperial Grand Master Anderson, maar tegelijkertijd de vader van de meeste jongeren om hem heen. Alleen al op basis van zijn naam (de Engelse versie van Willem Willemsen) hoeft het nauwelijks te verbazen dat hij al rond zijn zestiende lid werd van de Independent Loyal Orange Institution. Bovendien praat hij dolgraag over Willem III, en over alle facetten van de protestantse geschiedenis in Engeland en Noord-Ierland sindsdien.

De rigide scheiding tussen rooms-katholicisme en protestantisme die de Oranjeorde voorstaat, kan tegenwoordig wat extreem kan overkomen, geeft Wilkinson toe. Maar hij legt uit dat dit slechts komt doordat de kerken te veel naar elkaar zijn opgeschoven. Als gevolg kunnen zij niet langer eerlijk zijn tegen hun volgelingen. Zijn eigen presbyteriaanse kerk bijvoorbeeld stelde eeuwen geleden al ‘dat het instituut van de paus de antichrist is’. “Dus hoe kan oecumenische samenwerking dan ooit juist zijn?” Over dit soort zaken is de Oranjeorde tenminste eerlijk.

Even op vakantie

De volgende dag loopt Wilkinson, nadat hij Anderson heeft geholpen met de opbouw van het podium, vol trots mee in de Oranjemars door de straten van Ballymoney. Het dorp oogt verder uitgestorven. Afgezien van het ritme van de trommels en de melodieën van de dwarsfluiten en accordeons is het er doodstil. Veel katholieken gaan rond 12 juli liever even op vakantie, om de parades niet te hoeven aanschouwen. En ook steeds meer gematigde protestanten moeten nog maar weinig van de marsen hebben. Bovendien beschouwt inmiddels 27 procent van de Noord-Ieren zichzelf überhaupt niet meer als religieus. Ruim 40 procent van de bevolking identificeert zich niet langer als pro-Brits of pro-Iers. Kortom, bijna de helft van de bevolking heeft genoeg van de oude sektarische tegenstellingen, waarvan de Oranjemarsen het meest zichtbare overgebleven symbool zijn.

Maar juist in zulke moderne neutraliteit schuilt volgens Mervyn Storey (57) een gevaar. Tot voor kort was hij lid van de Noord-Ierse deelregering namens de grootste pro-Britse, protestantse partij: DUP. Storey is na de mars in Ballymoney op weg naar het door Anderson gebouwde podium om een toespraak te houden. Net als veel DUP-politici is hij Oranjeman. Onderzoek uit 2014 wees uit dat een derde van alle DUP-leden eveneens lid is van de Oranjeorde, en van de DUP-politici in het Noord-Ierse parlement zelfs de helft. Ondanks het teruglopende ledenaantal houdt de broederschap zo dus toch politieke invloed. Ook de huidige DUP-leider, Jeffrey Donaldson, is sinds zijn zestiende lid.

“Het is gevaarlijk als mensen niet meer weten wat zij geloven”, waarschuwt Storey. “Want wie nergens meer voor staat, kan voor alles vallen.”

Juist in tijden van om zich heen grijpende secularisatie is het volgens hem cruciaal om vast te houden aan het gereformeerde geloof. “Want vergeet niet: het protestantisme en het rooms-katholicisme verschillen van elkaar als dag en nacht, als vrijheid en gevangenschap. Daar moeten we onze jongeren aan blijven herinneren. Anders vergeten zij dat.”

De economische voordelen van brexit

De Oranjeorde staat voor het protestantisme en voor behoud van de unie binnen het Verenigd Koninkrijk, zegt hij ietwat gehaast. Hij verontschuldigt zich: hij wil de mensen voor het podium niet te lang laten wachten. “Die twee kernpunten zijn onlosmakelijk met elkaar verbonden.” Want alleen binnen de unie is in zijn ogen het recht dat Noord-Ierse protestanten hun geloof in vrijheid kunnen belijden gegarandeerd.

Het maakt de brexit in zijn huidige vorm een schande, vindt hij. “Dit is niet de brexit waar mensen voor hebben gestemd.” De ex-politicus doelt ongetwijfeld vooral op zijn eigen achterban. Want een meerderheid van de Noord-Ieren stemde juist tegen de brexit en is uitgesproken voorstander van het protocol. Want die uitzonderingspositie lijkt nu eenmaal economisch meer voordelen dan nadelen te bieden. Maar Storey is boos. “We hebben met het protocol een brexit gekregen dat Noord-Ierland degradeert tot een minderwaardig deel van het Verenigd Koninkrijk. Dat is volstrekt onacceptabel.”

Geen R.I.P. voor protestanten

De Oranjeorde bestaat niet alleen in Noord-Ierland, maar heeft afdelingen door het hele Britse Gemenebest. Wel is zij in Noord-Ierland het grootst. Zij valt op te splitsen in twee broederschappen. Het verschil tussen de Independent Loyal Orange Institution (ILOI) en de Loyal Orange Institution, waarvan zij zich in 1903 losmaakte, is volgens Wallace Thompson de iets evangelischer inslag van de ILOI.

Thompson is, naast ILOI-lid, ook secretaris van de Noord-Ierse koepelorganisatie voor evangelische protestanten. Hoe streng in de leer hij is, bewees zijn oproep die in 2017 het Britse nationale nieuws haalde. Thompson vroeg protestanten destijds om niet langer R.I.P. (rust in vrede) te schrijven na het overlijden van geloofsgenoten. R.I.P. staat namelijk niet alleen voor het Engelse Rest In Peace, maar is in zijn kern een afkorting van het Latijnse Requiescat In Pace. Veel te paaps, vond Thompson.

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234