Maandag 30/11/2020

InterviewHerman Goossens

‘We hadden die lockdown wellicht kunnen voorkomen’: microbioloog Herman Goossens

Over de scholen die opnieuw open gaan, zegt Goossens: ‘Het is veilig. Ouders hoeven niet bang te zijn jonge kinderen terug naar school te sturen.’Beeld Wouter Maeckelberghe

Hij zou graag zijn zes kleinkinderen nog eens zien. ‘Maar mijn vrouw en ik besloten niet mee te doen met de extra-vier-optie’, zegt professor microbiologie Herman Goossens (UAntwerpen). ‘Alleen met een marshallplan voor testen voorkomen we een tweede golf.’

In de winkel draagt hij voorlopig geen mondmasker, maar aan zijn bubbel voegt hij geen vier extra mensen toe. En nee, hoewel hij het labo aan het UZA leidt en de expert is die het luidst roept om meer testen, krijgt zelfs zijn dochter – die een test wil omdat er een besmetting plaatsvond in de crèche van één van zijn kleinkinderen – van hem geen test. Reden? Het materiaal is nog steeds schaars.

Microbioloog Herman Goossens (63) probeert de tsunami aan wetenschappelijke inzichten die dagelijks toestroomt permanent te vertalen in adviezen. Zowel voor de SARS-virologen die de Europese leiders adviseren in het RECOVER-project dat hij leidt, als voor de Belgische taskforce voor de welzijnssector die hij adviseert. En ook voor zijn eigen familie.

“Dat gaan wij niet doen, wisten we meteen toen de extra-vier-optie werd aangekondigd”, vertelt Goossens. “Met zes kinderen en zes kleinkinderen is kiezen moeilijk. Maar mijn vrouw en ik willen ook een voorbeeld geven en vinden het risico nog te groot. Er komen dagelijks nog te veel besmettingen bij. Ik heb er alle begrip voor dat het voor anderen te zwaar werd. Maar als je het aankan, blijf je beter nog in je eigen bubbel. De kinderen en kleinkinderen spreken wij enkel via WhatsApp.”

Daar vindt u nog tijd voor?

“Amper. Mijn leven is omgegooid op 19 januari. Ik overlegde met mijn internationale collega’s over de vraag of dat virus van mens tot mens overdraagbaar zou zijn. Die avond kregen we bericht dat er eensklaps 150 nieuwe gevallen in Wuhan waren van wie één derde niet op de fameuze markt was geweest. Meteen zijn we ons beginnen organiseren om een mogelijke pandemie op te vangen. 14 februari was een tweede kantelpunt. Een van de meest gezaghebbende specialisten volksgezondheid ter wereld mailde: ‘Dit is het virus waarvoor we al zo lang vrezen.’ Ontzet las ik zijn argumenten voor aan mijn vrouw.

“Sindsdien werk ik non-stop. Weekends worden opgeslokt met de laatste studies lezen. Maar gelukkig zijn wij allemaal gezond. Voor mijn kinderen die werk combineren met kinderzorg is het wel heel erg zwaar. Het beleid moet meer rekening houden met die situatie.

“Het enige wat ik zelf belastend vind, zijn de aanvallen en beledigingen. Voor het eerst zit ik op sociale media omdat ik wil tonen wat onderzoekers doen met belastinggeld. Wat een agressief universum is dat. Ik krijg ook grove brieven en mails. Daarom beperk ik het aantal mediaoptredens nu. Maar er zijn ook pakkende boodschappen en vragen om advies. Jammer genoeg heb ik de tijd niet om te antwoorden.”

Draagt u een mondmasker?

(lacht) “Dat is geen wetenschappelijk maar een emotioneel debat. Ik heb begrip voor die emoties. Zelf draag ik er een in het ziekenhuis en zal ik dat uiteraard ook doen op het openbaar vervoer of wanneer er veel volk samen is. Bij de beenhouwer draag ik er geen. Dat zijn maar erg korte contacten en ik hou afstand. Het risico is dan erg klein. Ik heb net de studies doorgenomen. Dit virus verspreidt zich waar mensen dicht opeen zijn in een afgesloten ruimte en langer dan een kwartier. Mondmaskers dragen vind ik dan ook een goede maatregel.”

‘Lakse jongeren moeten beseffen dat zij kwetsbaar zijn. Minder door het virus, maar hoe meer dat weer verspreidt, hoe groter de kans op bijvoorbeeld jobverlies.’Beeld Wouter Maeckelberghe

Weten we nu al of de verspreiding ook via de lucht kan?

“Het gaat vooral via druppeltjes, vandaar de anderhalvemeter-regel. Er is één MIT-studie waar een aantal mensen geloof aan hechten die toont dat het ook over grotere afstanden zou kunnen gaan. Wat we ook niet weten, is hoe het zit met oppervlakken zoals deurklinken.”

Is er nog te veel onbekend om veilig te ‘exiten’?

“Zeker niet. Eigenlijk weten we al zeer veel. (somt op) De genetische code van het virus, de symptomen, hoe de verspreiding vooral gaat, hoe de infectie in het lichaam verloopt en we medicijnen moeten toedienen, dat mensen al besmetten twee tot drie dagen voor ze symptomen hebben en nog een viertal dagen besmettelijk zijn, dat de PCR-testen (die testen op de aanwezigheid van het virus, BDB) betrouwbaar zijn als je ze goed afneemt, dat kinderen amper en volwassenen zelden erg ziek worden maar ouderen zwaar getroffen zijn. We weten voldoende om een tweede golf te vermijden.”

Nu de scholen deels weer open zijn, vragen leerkrachten en ouders zich toch af of dat veilig is.

“Dat is het. De wetenschappelijke evidentie is hier nog steeds overtuigend. Bij kinderen onder de twaalf komt het virus amper voor. Eén studie wijst erop dat kinderen onder de tien minder receptoren in hun luchtwegen hebben voor dit virus. Dat kan verklaren waarom zij veel minder virus dragen. Onderzoek in gezinnen toont dan ook dat zij uiterst zelden degenen zijn die besmetten. De Deense scholen zijn nu al een maand deels open en we zien geen stijgend aantal infecties.

“Ouders hoeven dus niet bang te zijn jonge kinderen terug naar school te sturen. Voor de kinderen is het ook best dat zij hun vriendjes terugzien. Niet iedereen heeft een huis met tuin. Men staat te weinig stil bij de tienduizenden gezinnen die in een flat wonen. Dat moet slopend zijn.”

Als kinderen geen gevaar vormen, waarom mogen grootouders dan hun kleinkinderen niet zien?

“Dat is zeer, zeer moeilijk. Ik krijg die vraag van opa’s en oma’s. Ik en mijn Europese collega’s zien voldoende data om de jongsten met gerust hart terug naar school te sturen. Maar we weten niet 100 procent zeker wat de rol is van kinderen die wel besmet raken zonder dat ze symptomen hebben. En met de oudste generaties die zo zwaar getroffen worden, moeten we extra voorzichtig zijn.”

Hoe goed zullen mensen zich daar volgens u aan houden?

“Die afspraak is niet houdbaar op langere termijn. En ik denk niet dat alle Belgen burgerzin hebben. Er zijn zeker mensen die de adviezen negeren. Die moet je beboeten. De jongere lakse feestvierders en barbecueërs zouden moeten beseffen dat zij wel kwetsbaar zijn. Misschien minder door het virus, maar hoe meer terrein dat weer krijgt, hoe groter de kans bijvoorbeeld dat zij hun job verliezen.”

De boodschap van Goossens is helder: ‘We moeten nog meer labo’s, machines en mensen mobiliseren. Het is de enige manier om een tweede golf en lockdown te voorkomen.’Beeld Wouter Maeckelberghe

Ligt het nieuwe aantal besmettingen nog te hoog om de boel weer open te gooien?

“Ja. Dat dagelijks vastgestelde aantal ligt in werkelijkheid makkelijk vijf of tien keer hoger. Het virus is nog volop onder ons. Er komt weer meer verspreiding, onder andere via het werk. Dat blijkt naast openbaar vervoer en gezinnen een andere belangrijke plek voor besmetting. Wat me positief stemt, zijn de creatieve en grote inspanningen van winkeliers. Maar ik heb niet de indruk dat de bedrijven even goed voorbereid zijn.”

Ondertussen weten we niet waar al die mensen zitten die geen symptomen hebben.

“Dat is de vinger op de wonde, de reden waarom het zo moeilijk is dit onder controle te krijgen. Alles wijst erop dat de mensen die geen symptomen hebben of er nog geen hebben zeker de helft van de besmettingen veroorzaken. Onderzoek naar de infectie op het cruise-schip Princess Diamond spreekt zelfs van 70 tot 80 procent. Dat is enorm. Daarom is het zo belangrijk op grote schaal te testen en besmette mensen zeer snel op te sporen en te isoleren.”

U riep al in februari op om breed te testen.

“Ja. Dat is niet gebeurd. Een kolossale vergissing die behalve Duitsland de meeste andere Europese landen maakten. Daarover voel ik frustratie. Niet tegenover de Belgische politici of op mijn collega-experts, maar tegenover het systeem. Er moet zeker een doorlichting komen over hoe het is kunnen gebeuren dat wij niets wisten over Taiwan. Zij begonnen midden januari al met uitgebreid testen, opsporen en isoleren, zo blijkt nu. Hier moest toen nog de discussie begonnen over de vraag of dit wel of niet erger was dan de griep.

“Maar Taiwan is door China uit de Wereldgezondheidsorganisatie geweerd. Resultaat: de wereld kreeg van de WHO de Chinese aanpak in Wuhan voorgeschoteld als exemplarisch. Een extreme lockdown, dus. We hadden die informatie uit Taiwan moeten hebben. Dat is een les voor de toekomst. Waarom kon niemand deze cruciale kennis doorspelen? Nu is de wereld daardoor de mist ingegaan. We hadden die lockdown wellicht kunnen voorkomen.”

Viroloog Marc Van Ranst is het grondig met u oneens. Hij stelt dat er wel genoeg is getest en benadrukt ook dat veel meer testen ook niet mogelijk was door het gebrek aan reagentia. Hoe groot is de onenigheid?

“Hij en ik hebben een fikse discussie maar dat is heel gewoon in de wetenschap. Discussie is essentieel om onszelf en de anderen scherp te houden en dat is nooit persoonlijk.

“En ja, hij heeft gelijk, er waren te weinig voorraden reagentia en ja we zijn afhankelijk van een markt die erg krap is geworden. Maar in januari had de Duitse viroloog die de overheid adviseert dat al door. Hij heeft daar hard doorgeduwd, waardoor zij massaal zijn gaan bestellen. Veel testen is het enige wapen tegen een onbekend, erg besmettelijk en schadelijk virus dat zoveel asymptomatische patiënten veroorzaakt en waartegen geen vaccin is. Anders vaar je blind.”

Wat nu?

“Gelukkig heeft minister Philippe De Backer (Open Vld) de capaciteit al gevoelig opgedreven. België kan nu meer dan 20.000 testen per dag doen. Ook positief is dat alle woon-zorgcentra nu volledig getest zijn. Dat geeft een erg goed beeld van de besmettingen in de wzc’s. Dat is uniek.

“Maar het is niet voldoende. Er is een heus marshallplan nodig voor meer testen, opsporen, isoleren. Er is bij wijze van spreken in elk dorp een afnamecentrum nodig. Inclusief snel transport van de wissers naar de labo’s. We moeten nog meer labo’s, machines en mensen mobiliseren en desnoods moeten de labo’s ’s nachts draaien, als daar tenminste een vergoeding voor komt. Dat zie ik nu allemaal niet. Het is nochtans de enige manier om een tweede golf en lockdown te voorkomen.”

Kunnen we dat überhaupt betalen?

“Het kost veel geld, maar een accordeon van lockdowns kost nog veel meer.”

Dat is ook wat enkele vooraanstaande Amerikaanse experts schrijven en wat Britse specialisten bepleiten in het vakblad The Lancet. Zij adviseren zelfs proefdraaien met universeel testen in enkele steden. Wuhan gaat alvast alle elf miljoen inwoners testen. Moeten wij dat ook doen?

“Elf miljoen mensen om de vijf dagen testen, is gewoon niet haalbaar. Het probleem met de reagentia is niet volledig opgelost, we zijn afhankelijk van die internationale producten. In Europa hebben we niet de capaciteit van de Aziatische landen. Onze industrie is hier niet op voorzien, terwijl Zuid-Korea en Taiwan in januari al hun chemische industrie hebben omgebouwd om reagentia te maken.

“Maar we kunnen wel meer doen en dat moeten we absoluut doen. Je zou laagdrempelige triagecentra kunnen maken en drive-ins zoals in Zuid-Korea. De sneltesten zijn nog niet betrouwbaar maar de PCR-testen wel en die duren maar twee, drie uur. Ook serologische tests moeten grootschalig gebeuren om zicht te krijgen op de verspreiding onder de bevolking en of mensen beschermd zijn tegen nieuwe infecties als ze antistoffen hebben. Het zal echt moeten. Een immunologisch paspoort is nu nonsens.”

Wie test je best en waar? 

“Daar waar veel mensen al samen zijn en de impact het grootst is. Wzc’s, ziekenhuizen, instellingen, gevangenissen. Daar moet je zeker al opschalen. En je moet zoveel mogelijk mensen testen, niet enkel degenen met symptomen. Er is net in de New England Journal of Medicine  weer een studie verschenen die toont hoe een wzc in de VS binnen de drie weken van één besmette bewoner naar meer dan 60 procent besmettingen ging en hoe de helft niet eens symptomen had. Iedereen testen in een wzc van zodra een eerste geval opduikt, moet dus het principe zijn. Dan gooi je echt al een breed net uit.”

Maar je moet dat wel herhalen?

“Ja, al zal dat zelfs niet per se overal hoeven. Wij zien nu dat er in ziekenhuizen waar men iedereen bij opname test nog amper besmettingen zijn omdat ze de juiste preventieve maatregelen treffen. Alle patiënten die de eerste keer negatief testten na vijf dagen opnieuw testen, is daar niet nodig. Elders zal het we moeten.”

Waarom staat dit nu niet in de plannen?

“In mijn overleg met de ministers en onder de taskforce voor de welzijnssector merk ik dat de concrete uitrol stokt omdat men botst op regeltjes die het bij artsen, in ziekenhuizen, instellingen, wzc’s en scholen extra ingewikkeld maken. Er zijn teveel stationnetjes te passeren en procedures te volgen. Sommige regeltjes moeten dan maar de schop op. We verspillen er tijd mee.

“Bij sommige politici hoor ik ook dat mensen ‘toch geen proefkonijnen zijn’. Dan heb je het echt niet begrepen. We hebben nu nog onvoldoende evidentie om het beleid op te baseren. Als je de scholen heropent, moet je van zodra een leerkracht besmet blijkt, die hele klas testen en opvolgen. Door leerkrachten en kinderen nauwlettend in de gaten te houden, krijgen we misschien ook inzichten waardoor we het beleid moeten bijsturen. Ook voor wzc’s en bedrijven zijn draaiboeken nodig voor verschillende scenario’s en zul je soms moeten bijsturen. De bevolking moet dat niet als falend beleid zien.

“Maar politici lijken bang een verkeerde beslissing te nemen, opgejaagd door de publieke opinie en de media. Ik heb daar begrip voor. Ze willen herverkozen worden. Wij hebben het als adviseurs makkelijker. Zij beslissen en dragen de gevolgen. Maar om juiste beslissingen te nemen, is evenwel informatie nodig. Net daarom moeten we zo breed mogelijk testen waar dat logisch en haalbaar is.”

U bent ontgoocheld?

“Als ik ‘wij zijn geen proefkonijnen’ hoor, ben ik inderdaad ontgoocheld. Doen we in die wzc’s, ziekenhuizen, scholen, gezinnen, enzovoort op grote schaal PCR-en bloedtesten, dan zouden we al ongelofelijk veel meer weten dan nu. Zeker in een klein land moet dat kunnen. Het wetenschappelijk onderzoek moet nog nauwer aansluiten bij het beleid. Doen we dat niet en zitten we binnen een paar maand met een tweede golf, dan ga ik dat niet meer een kolossale vergissing noemen waar op zich niemand schuld aan heeft. Dan ga ik het een kolossale fout noemen. Nu weten we namelijk wel erg goed wat ons te doen staat en hebben we steeds meer capaciteit. Een tweede lockdown zou een collectief falen zijn van het beleid en de bevolking.”

Hoe optimistisch bent u over een vaccin?

“Niet zo optimistisch. De immuunrespons, de opbouw van antistoffen, valt dik tegen en dat is geen goed nieuws voor een vaccin. En zelfs al is er een vaccin, dan zal het nog een hele tijd duren voordat iedereen het kan krijgen. We moeten daar eerlijk in zijn. We gaan hier nog twee jaar of langer zonder vaccin moeten mee omgaan. Juist daarom dat we er alle baat bij hebben een oorlogsmachine op te zetten voor testen, opsporen en isoleren.”

BIO Herman Goossens

- Geboren in 1957

- Studeerde microbiologie aan de Vrije Universiteit Brussel

- Professor microbiologie aan de UAntwerpen, waar hij hoofd is van het Laboratorium voor Medische Microbiologie

- Onderzoekt onder andere antibioticaresistentie en publiceerde in meer dan 800 wetenschappelijke tijdschriften

- Coördineert sinds 2015 het Europese Platform ter Voorbereiding tegen (her)Opkomende Epidemieën (PREPARE)

- Coördineert sinds februari RECOVER, het nieuwe programma binnen PREPARE dat zich buigt over de impact van het nieuwe coronavirus op de samenleving

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234