Dinsdag 25/02/2020

'We gaan ten onder aan onze tolerantie en beschaving'

Een orkest kun je dirigeren, bij een leven lukt dat niet altijd. In één week tijd kreeg Dirk Brossé een nominatie voor een prestigieuze Emmy Award én werd zijn stiefdochter Aurore vermoord. 'Dit zijn uiterste gebieden binnen mijn emoties waar ik nog nooit geweest was. Ik wist zelfs niet dat ze bestonden.'

Het is stil in het huis van Dirk Brossé (53). Ooit hebben muziekinstrumenten uit alle hoeken van de wereld hun plaats opgeëist in de woonkamer. Nu verroeren ze zich niet. Buiten lijken zelfs de merels zich gedeisd te houden, om de broze stilte achter de openstaande ramen niet te breken. Het enige wat je binnen hoort, is het wiegen van de bladeren in de tuin. "Muziek kan Claire nu niet verdragen", zegt Brossé.

Vijf weken geleden werd Aurore Ruyffelaere, dochter van Claire Tillekaerts en stiefdochter van Brossé, vermoord tijdens de Gentse Feesten. "Sindsdien zijn de mensen blijkbaar bang voor mij. Twee dagen na de begrafenis van Aurore ging ik dirigeren bij het Sinfonieorchester in Bazel. Ik ken die groep goed, bij elk weerzien vliegt iedereen elkaar rond de hals. Deze keer liep iedereen weg. Mensen weten blijkbaar niet wat ze moeten zeggen, of ze vinden het te confronterend om te praten met iemand die zoiets heeft meegemaakt. Maar als ik mij niet op een normale manier probeer te gedragen, en over normale dingen praat, hoe moeilijk dat ook is, dan worden we in geen tijd geïsoleerde mensen. Dat wil ik niet."

De dood van Aurore en normale dingen, daarover zal dit gesprek gaan.

Enkele dagen voor Aurore stierf, kreeg u het nieuws over uw Emmynominatie voor de muziek van de historische

fictiereeksParade's End. Dit moeten heftige tijden zijn voor u.

"Op zoiets kun je je niet voorbereiden, ook al ben ik wel wat schommelingen gewoon. Mijn leven loopt niet als een kanaal van punt a naar punt b, maar is eerder een rivier die zich zoals een slang doorheen de aardkorst wringt. Maar wat er de laatste weken is gebeurd, dat is een overstroming. De rivier is overal buiten haar oevers getreden. De sluizen zijn opengezet. Enerzijds is er de euforie van de Emmynominatie, wat binnen mijn kleine vakgebied fantastisch is. Daarmee werd ik naar de hemel geschoten. In diezelfde week is Aurore vermoord. Dat heeft me in de hel getrokken. Dit zijn uiterste gebieden binnen mijn emoties waar ik nog nooit geweest was. Ik wist zelfs niet dat ze bestonden.

"Ik ben iemand die graag de controle houdt. Ik moet dat ook. Ik leid een hectisch leven, met veel opdrachten, deadlines, lesgeven en concerten in binnen- en buitenland. Ik kan daar alleen maar in overleven als alles goed georganiseerd is. Maar de laatste tijd zijn er emoties die ik niet kan controleren. Bij dit gesprek moet ik bijvoorbeeld voortdurend op mijn ademhaling letten, of ik zou in wenen uitbarsten. Het is vechten. Voor Claire nog veel meer. Ik heb al veel mensen zien huilen, maar de oerschreeuw die ze uitstootte toen ze hoorde dat haar dochter was vermoord, dat ging door merg en been. Het is alsof alle messen van de wereld in haar buik werden gestoken. Dat blijft voor altijd bij. Maar ik ga nooit helemaal kunnen begrijpen wat er in haar omgaat. Ook al omdat ik niet de biologische vader van Aurore ben, en niet volledig snap wat het betekent om een kind te verliezen. Ik zie ook dat andere vrouwen, zeker als ze kinderen hebben, erg aangeslagen zijn. 'Het had mijn kind kunnen zijn', hoor ik ze denken. Dat is ook zo. Het is een loterij geweest. Aurore was op het verkeerde moment op de verkeerde plaats."

De dader heeft deze week zelfmoord gepleegd.

Verandert dat iets voor u?

"Als beschaafd mens wens ik niemands dood. Zelfs al vind ik hem een gruwelijke mens, en heeft hij vreselijke dingen gedaan, hij is ook de zoon van een moeder en een vader (stokt even). Het enige wat mij een verlossend gevoel geeft, is dat ik weet dat hij nu nooit meer hetzelfde kan doen. En dat wij nu niet door een rechtszaak zullen moeten. Wat me ook geruststelt, is dat ik hem over vijftien jaar niet tegenkom op een terras in Gent.

"Ik vind dat men veel te mild is voor zware misdadigers. Ik begrijp niet dat iemand die een andere mens vermoordt, niet noodzakelijk zijn straf hoeft uit te zitten en vervroegd kan vrijkomen. In dit werelddeel stellen wij ons altijd zo beschaafd op. We zijn tolerant, we hebben respect voor de andere, voor andere culturen, enzovoort. Maar het omgekeerde is niet altijd het geval. Integendeel. Onze maatschappij gaat ten onder aan onze tolerantie en beschaving.

"Hoe kun je nog geloven in een samenleving waarin een moordenaar na verloop van tijd toch weer op vrije voeten is? Dan kun je je toch niet meer veilig voelen? Gevangenen hebben ook rechten, akkoord, maar iemand doden is toch de ergste misdaad die je kunt plegen? Door iemands leven af te nemen vernietig je meteen ook de levens van tientallen, honderden mensen rondom die persoon. Heb je dan als dader nog recht op een tweede leven? Ik weet dat niet.

"Wat er met Aurore is gebeurd, is misschien ook niet zo'n alleenstaand feit. Het is een zaak van de gemeenschap geworden. De laatste weken hebben veel mensen me hun beeld op de maatschappij gemaild of geschreven. Mensen die ik al twintig of dertig jaar ken. Zij zijn zo kwaad. Dat algemene onveiligheidsgevoel, dat zit in elke boodschap die ik krijg. Net alsof er door de dood van Aurore een barrière is gebroken, een taboe is weggenomen."

Voelt u zich zelf onveiliger sinds de moord op Aurore?

"Als ik mijn auto nu in een ondergrondse parkeergarage zet, dan doe ik dat dicht bij de uitgang en onder een lamp. Als ik in de stad ben, en er passeren veel mensen in mijn rug, dan voel ik me daar niet goed bij. Ik hoop dat die periode snel overgaat, dat ik weer op mijn plooi val. Ik ben een reiziger, de wereld is mijn thuis, ik hou niet van die angst.

"Als vrijdenkende wereldburger vind ik ook dat iedereen een plek onder de zon moet hebben. Maar ik stel vast dat als je bepaalde figuren in andere culturen plaatst, en zij zich niet aanpassen aan die cultuur, dat je dan een conflict krijgt. Tussen ons en de Russische man die Aurore heeft vermoord zit misschien niet zo'n wezenlijk cultuurverschil, maar hij was wel een allochtoon. Was hij hier op zijn plaats? Was hij verblind geraakt door de uiterlijke kenmerken van onze samenleving? De iPhones, de mooie auto's, de dure kleren? Ik weet het niet. Maar ik weet wel dat we ervoor moeten zorgen dat onze maatschappij in evenwicht blijft. Als je in een Scandinavisch land wilt gaan wonen, dan moet je de taal spreken, je integreren, en aan een heleboel strenge voorwaarden voldoen. In Canada is de criminaliteit zogoed als nihil: daar is plaats en ruimte. Telkens als ik van Destelbergen naar Gent rijd, zie ik gevallen van agressiviteit. Plekken waar te veel mensen wonen, daar krijg je samenlevingsproblemen.

"Sinds de gebeurtenissen met mijn stiefdochter ben ik een aantal begrippen en waarden aan het herdenken. Wat betekenen woorden als veiligheid en onveiligheid vandaag? Goed en kwaad? Allochtoon en autochtoon? Wat is links en wat is rechts? Ik vraag me ook af of er culturen zijn waarin een mensenleven minder waard is dan in andere culturen. Ik heb er geen antwoorden op, maar ik kan niet anders dan opnieuw ernstig nadenken over alle elementen die een samenleving mogelijk of onmogelijk maken."

Kunst maakt ook deel uit van een samenleving.

Maar van kunstsubsidies bent u geen grote voorstander, zei u in het verleden.

"Ik ben muziekdirecteur van het Amerikaanse The Chamber Orchestra of Philadelphia. Wij krijgen geen subsidies. Al het geld moeten we halen uit de samenleving. Dat zorgt ervoor dat je gaat nadenken over de gemeenschap waartoe je behoort: wie zijn je klanten, wat is onze maatschappelijke relevantie? En als je maar twee repetities krijgt in plaats van vier, omdat er onvoldoende geld is, dan moeten de muzikanten perfect voorbereid naar die repetities komen, anders lukt het niet. Je krijgt dus een andere energie en een ander engagement.

"Subsidies moeten er vooral zijn om jonge mensen de kans te geven om te starten. Maar na die eerste steun moet je het loslaten. Ik vind niet dat je decennialang dezelfde personen en instellingen moet blijven steunen. Toch is het vooral het systeem van beoordelen waar ik me aan stoor. In de commissies staan soms mensen aan het roer die spuwen op alles wat niet in hun eigen denkpatroon past. Daar huiver ik van. Ik ga een voorbeeld geven. Ik ben voor Studio 100, samen met Frank Van Laecke en Allard Blom, de musical 14-18 aan het maken, over de Eerste Wereldoorlog. Voor dat project was een subsidiedossier ingediend, en ik heb het verslag van de bevoegde commissie gelezen. Ik vind het schaamtelijk dat sommige mensen van wie de carrière niet verder gaat dan hun dorp oordelen dat dit project niet vernieuwend genoeg is, zonder dat ze zelfs de partituur en het script hebben gezien. Meer zelfs, ik vind dat degoutant. U zult zeggen: Studio 100 is een commercieel bedrijf en heeft geld genoeg, maar dan moet Musical van Vlaanderen ook geen 800.000 euro subsidie krijgen voor een project."

Hebt u ooit zelf een aanvraag ingediend voor subsidies?

"Nee, nooit. Om twee redenen: dan zou ik niet de dingen kunnen zeggen die ik nu vertel. En ik heb geen tijd om zulke dossiers op te stellen."

Even iets anders: u bent in juli tot ridder geslagen door koning Albert. Bent u een royalist?

"Absoluut. Ik ga nu niet meteen met een vlaggetje staan zwaaien op 21 juli, maar ik vraag me af of een president zoveel efficiënter is. En stiekem hou ik heel erg van het feeërieke gehalte van het koningshuis."

U bevindt zich dus toch niet aan de rechtse kant van het politieke spectrum?

"Helemaal niet. Het is niet omdat ik vragen stel bij de multiculturele maatschappij of bij gesubsidieerde kunst dat ik rechts ben. Maar ik ben ook niet links. Ik denk niet in zwart-wit. Als je veel reist en vrienden over heel de wereld hebt, dan hoor je de meest diverse interpretaties over hetzelfde maatschappelijke onderwerp. Hoe meer visies je hoort, hoe meer je zelf gaat nadenken, en hoe moeilijker het wordt om te zeggen dat het ofwel zwart is ofwel wit.

"Maar anderen proberen mij al heel mijn leven in een vakje te stoppen, ook op muzikaal vlak. Toen ik de muziek had gemaakt voor de film Koko Flanel, kreeg ik te horen dat ik 'toch maar de componist van Urbanus' was. Wat voor shit is dat? Ik heb een klassiek klarinetconcerto geschreven dat in tien jaar tijd meer dan 350 keer is uitgevoerd. Mijn vioolconcerto's worden overal ter wereld gespeeld. En toch noemen ze mij nog steeds 'de commerciële componist'. Gelukkig lig ik daar allang niet meer van wakker."

Al van toen u jong was, hebt u moeten vechten voor uw plaats.

"Ik ben opgegroeid in een fijn milieu, met leuke ouders, maar zij waren kinderen van de oorlog. 'We moeten vooruit in het leven', dat was het motto. De plicht stond altijd centraal. Mijn vader, een begrafenisondernemer, had voor elk kind ook al uitgestippeld wat het later zou gaan doen. Maar ik zag zijn plannen niet zitten.

"Ik was alleen maar met muziek bezig, en met componeren. Dat wilde ik doen met mijn leven. Als je twaalf bent, dan ben je nog afhankelijk van je ouders, maar hoe ouder ik werd, hoe meer ik moest kiezen tussen mezelf en mijn biotoop. Rond mijn zestiende heb ik dan radicaal gekozen voor mezelf. Een voorbeeld had ik niet, en ik was de enige van de vijf kinderen die alle raadgevingen van zijn ouders in de wind heeft geslagen en zelf zijn eigen weg is gegaan.

"Ik heb het mijn ouders achteraf gezien niet kwalijk genomen. Zij kenden niets van de wereld waarin ik wilde leven, zij waren met andere dingen bezig. Onze biologische band is nog altijd heel sterk, maar de manier waarop we leven en denken en voelen, is nog altijd fundamenteel anders. Dat eerste scheurtje is ondertussen een oceaan geworden.

"Behalve respect voor het leven vind ik over je eigen tijd kunnen beschikken een van de belangrijkste zaken. Tijd is iets heel kostbaars. Vooral als je ouder wordt. Maar door op zo'n jonge leeftijd al geconfronteerd te worden met de dood, heb ik al heel vroeg beseft dat het leven zich nu afspeelt. Later, dat is vandaag. Dat heeft als resultaat dat je alles zo intens mogelijk probeert te doen. Ik ben gewoon ook een heel egoïstisch man. Ik ga voor mijn doel. En desnoods doe ik het helemaal alleen.

"Ondertussen heb ik wel al enkele crisissen gehad. De laatste was rond mijn veertigste, net voor ik Claire leerde kennen. Ik wist echt niet meer of ik nu moest stoppen met leven of voortgaan. En als ik zou kiezen voor voortgaan, waarvoor dan? Ik vond het leven toen behoorlijk zinloos."

Had u daar misschien minder mee geworsteld als u zelf kinderen had gekregen?

"Misschien wel. Misschien is dat de zin van het leven, en is dat mijn missing link geweest. Maar ik heb daar bewust voor gekozen. Er was geen natuurlijke behoefte om mij voort te planten, en ik wilde de beschikbare tijd voor mijzelf hebben. Sommigen vinden dat een egoïstisch standpunt, maar ik vind het hebben van kinderen minstens even egoïstisch: iemand beslist in de plaats van een ongeboren kind dat dat kind minstens tachtig jaar moet rondlopen op deze wereld.

"Maar laat het duidelijk zijn: ik ben er ondertussen goed in geslaagd om zin te geven aan mijn leven. Tijdens mijn laatste crisis heb ik professionele hulp gezocht en zo heb ik stilaan een helikopterzicht op het leven ontwikkeld. Met de talenten die ik heb, kijk ik rond, slorp ik op, en probeer ik dat te verwerken in mijn muziek. Dat is mijn gave. En mijn doel. Daar voel ik me heel gelukkig bij."

Waar hoopt u dat u volgend jaar rond deze tijd staat?

"(stilte) Ik hoop dat Claire erin geslaagd zal zijn om deze gebeurtenis een plaats te geven. Het zal een litteken zijn dat nooit meer weggaat, maar misschien kan ze toch wat evenwicht vinden. Wat vitaliteit om verder te leven.

"Ik hoop ook dat we iets dergelijks nooit meer moeten meemaken. Toen Claire en ik nog maar enkele maanden samen waren, kreeg ze een zware vorm van borstkanker. Dat hebben we overleefd. Ik hoop dat we dit op een of andere manier ook kunnen verwerken. Ik wil weer kunnen doen wat ik deed, met al mijn passie en energie. Een maand lang heb ik niet gefunctioneerd. Omdat ik er wilde zijn voor Claire en Camille, haar andere dochter. En omdat ik er kapot van was. Ik was een stuurloos schip en ik zat op die overstroomde rivier. Maar zo wil ik niet leven. Zo kan ik niet leven. Sinds een week probeer ik dus stilaan de draad weer op te pikken. Ik zou ook alle afspraken van de komende weken en maanden kunnen afzeggen, maar is dat een oplossing? Wat komt er dan in de plaats?

"Enkele dagen na de dood van Aurore vonden in Antwerpen de World Outgames plaats. Ik had daar een stuk voor gecomponeerd, en er was afgesproken dat ik dat ook zou dirigeren. Claire en ik hebben daar samen lang over nagedacht, maar we hebben dan uiteindelijk beslist dat ik het toch zou doen. Dat concert was ongelooflijk intens. Op eenzelfde moment kwamen de hemel en de hel samen. (stilte) Maar ik ben toch blij dat ik het gedaan heb."

Als het interview is afgelopen, komt Claire nog even dag zeggen. Ze had in de veranda gezeten. En ze vraagt of we geen foto van Aurore bij het artikel willen plaatsen. Dat doen we dus ook niet.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234