Donderdag 09/07/2020

'We gaan onderhandelen met het publiek'

theater

tg stan over 'vraagzucht'

Het Antwerpse toneelspelersgezelschap Tg STAN is aan een nieuw theaterproject toe. Geen Bernhard deze keer en ook geen Tsjechov, maar een collage die gebaseerd is op, onder andere, de dagboeken van Max Frisch en de vragenlijsten die daarin voorkomen. Vraagzucht is de titel, en die is goed gekozen. 'Zucht heeft iets tragisch, iets lichamelijks zelfs, het klinkt onontkoombaar', zegt Frank Vercruyssen, die alleen op de planken zal staan, maar geflankeerd wordt door STAN-leden Jolente De Keersmaeker en Thomas Walgrave.

Antwerpen

Van onze medewerker

Tom Rummens

Frank Vercruyssen: "Ik wilde al heel lang iets met de dagboeken van Frisch doen. Het zijn immers geen gewone dagboeken. Ze bevatten uiteenlopende dingen: essays, stukken proza, dagboekfragmenten, en ook elf vragenlijsten. Vooral die vragenlijsten intrigeerden mij. Ook met een kortverhaal van Hanif Kureishi, Vier blauwe stoelen, wilde ik al heel lang iets doen. Toen kwam het idee om één voorstelling te maken met de vragenlijsten en een deel kortverhalen. Ik begon dus in het wilde weg kortverhalen te lezen. Het moeilijkste van heel dit creatieproces was het schrappen. Er was zoveel materiaal. En de vragenlijsten werden altijd maar belangrijker."

"Het materiaal is erg sober. Thematisch zijn de verhalen heel erg klein, ze zijn beperkt van thema. De verhalen van Raymond Carver bijvoorbeeld blinken uit in hun eenvoud. Ze zijn ontdaan, afgekalfd. Het is wat het is", zegt De Keersmaeker, die het scenario van de voorstelling mee in elkaar stak. "Eigenlijk is Vraagzucht één lange momentopname van wat er elke dag door ons hoofd gaat. Als we de krant lezen, als we koffie drinken, als we praten met andere mensen. Het is een caleidoscoop van verhalen over persoonlijke en wereldse dingen."

"Dikwijls wordt ons dan de vraag gesteld of het niet te veel psychoanalytische trekken krijgt", aldus Vercruyssen. "Maar daar zijn we nogal gerust op. De Midden-Europese laconieke humor van Frisch maakt het onmogelijk om in psychiatrische clichés te vervallen (lacht)." De Keersmaeker: "De vragen zijn ook heel doordacht. Het zijn soms bijna filosofische standpunten: vindt u dat dieren humor hebben?" "Of soms geef je antwoord op de eerste helft van de vraag, en krijg je een lap rond je oren bij de tweede helft", lacht Vercruyssen.

"We hebben uiteindelijk veel verhalen geschrapt", zegt De Keersmaeker, "waardoor de verhalen die overblijven natuurlijk veel meer ademruimte hebben gekregen. Ze krijgen nu de tijd om door te dringen en dat is veel belangrijker." Vercruyssen: "En toch zal het een lange voorstelling worden, die minstens twee uur zal duren. We kónden echt niks meer schrappen. Daarom hebben we ook gekozen voor een informele aanpak. Het wordt geen ex-cathedra-les. We gaan onderhandelen met het publiek. Als ze een pauze willen, krijgen ze een pauze. Als ze een muziekske willen, spelen we een muziekske. Het scenario staat wel degelijk vast, maar de openheid moet er zijn." De Keersmaeker: "De 'mogelijkheid' om als toeschouwer in te grijpen, moet er zijn. Dat is het belangrijkste."

De thematische soberheid van Vraagzucht, de keuze voor kleine verhaaltjes die niet gaan over de Grote Thema's, het weerhoudt de Stannen er niet van zich over de grote problemen te buigen. "Nooit inslapen maar kritisch doorvragen", zo typeert Luk Van den Dries het werk van STAN, en dat is ook nu het geval. Zonder ooit aan expliciete politiek te doen op de planken, en ook dat is nu weer het geval. "Er hangt een degoutante oorlog boven ons hoofd en daar kunnen wij inderdaad niet over zwijgen", aldus Vercruyssen.

In 1991 stond hij op de planken met Willy Thomas, in een voorstelling die zelfs expliciet naar aanleiding van de Golfoorlog toentertijd werd gemaakt: Het is nieuwe maan en het wordt aanzienlijk frisser. "Ik weet natuurlijk óók wel dat wij niks aan die oorlog kunnen veranderen, maar dat neemt niet weg dat we onze stem erover kunnen verheffen. Rainer Fassbinder zei ooit: 'Als je het niet kunt veranderen, moet je er tenminste over praten.' Dat is wat wij willen doen. We willen erover blijven praten. Ook al verandert er niks. We moeten op z'n minst wakker blijven. Door die dimensie krijgt een voorstelling als Vraagzucht natuurlijk iets dubbels. Enerzijds is ze heel persoonlijk, breekbaar zelfs. Anderzijds zal ze ook een heel andere dimensie krijgen, net vanwege de onmogelijkheid om te zwijgen over al de rest."

De strijdbaarheid doet denken aan een uitspraak die Vercruyssen een hele tijd geleden deed in een interview: "STAN is pure hiphop", zei hij toen. "Nu zou ik die hiphop vervangen door drum 'n' bass", zegt hij. "De hiphop is volledig gecommercialiseerd en dus onschadelijk gemaakt. Eén plaat op de vijfhonderd gáát nog ergens over. Hiphop is een stijlfiguur geworden. In de Verenigde Staten geraken de meeste echte hiphopplaten niet eens meer voorbij de grenzen van een staat. Laat staan dat ze bijvoorbeeld naar Europa over zouden waaien. De politieke inhoud mag het land niet meer uit. Een beetje zoals wat vroeger in de Sovjet-Unie gebeurde eigenlijk." Walgrave: "Eigenlijk is hiphop pure rock-'n-roll geworden: goed verpakte branie. Jeugdcultuur met een strik errond. Het is wat Marcuse repressieve tolerantie heeft genoemd: doe maar jongens, maar dan wel binnen ons (commerciële) kader." "Het is afgeveild", valt Vercruyssen bij. "Zoals Mozart en Bach, ooit zo revolutionaire muzikanten, nu ook afgeveild zijn. Opgepikt door de commercie en onschadelijk gemaakt."

Zijn ze niet bevreesd om ook als theatermakers gerecupereerd te worden? "Wij wórden al gerecupereerd", zegt Vercruyssen. "Het probleem is een beetje een luxeprobleem. Als zogenaamd avant-gardistisch theatermaker word je in Vlaanderen financieel en productioneel zeer goed ondersteund. Er is weinig geldloze fringe in Vlaanderen, geen marginaal artistiek gebied waarbinnen je moet vechten om ergens te geraken. Op zich is dat geen probleem natuurlijk, integendeel. Maar het resultaat is wel dat je makkelijk opgepikt wordt, dat het snel 'normaal' wordt wat je gaat doen. Wij zijn nu al sinds 1989 bezig en dan word je vanzelf een soort vaste waarde. Niet dat we dat zelf vinden hoor; we denken nog altijd dat we compromisloze theatermakers zijn. Tegelijk hoop ik van harte dat er jonge mensen zijn die ons oude klootzakken vinden, die vinden dat ze zelf veel meer, op een veel betere manier te zeggen hebben."

Walgrave: "Recuperatie is een productioneel spel. Je kunt als theatergezelschap altijd een positie innemen waarop je niet gerecupereerd kan worden. Kijk naar Maatschappij Discordia in Nederland. Die doen dat: heel weinig promotie maken, niks lang op voorhand plannen. Maar de tol die ze daarvoor betalen, is erg groot: ze worden niet meer door de overheid als gezelschap erkend. Wij proberen daar een gulden middenweg in te zoeken."

STAN speelt Vraagzucht, van 17 tot en met 21 januari in de Monty (niet op 19 januari), Montignystraat 3, 2018 Antwerpen. Info en kaarten: www.monty.be of 03/238.91.81. Daarna op tournee door Vlaanderen en Nederland tot eind maart. Volledige speellijst op www.stan.be.

'Er is weinig geldloze 'fringe' in Vlaanderen, geen marginaal artistiek gebied waarbinnen je moet vechten om ergens te geraken'

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234