Woensdag 29/06/2022

'We doen zoveel dingen die we niet begrijpen'

Hoe omgaan met het lijden van iemand van wie men houdt? Dat is de centrale vraag in Amour, de emotioneel intense maar ook opvallend sobere Gouden Palm-film van de controversiële Oostenrijkse regisseur Michael Haneke.

'Dertigers maken films over de liefde die begint, maar ik heb het over het einde van de liefde", vertelt de zeventigjarige Oostenrijkse regisseur Michael Haneke. Amour is het verhaal van twee tachtigers, Georges en Anne, vertolkt door twee monumenten van de Franse cinema, namelijk Jean-Louis Trintignant en Emmanuelle Riva, onder meer bekend uit Hiroshima mon amour. De gezondheid van Anne gaat plots sterk achteruit. Georges wil zijn zieke vrouw thuis blijven verzorgen. Maar haar situatie wordt steeds erger. Geen vanzelfsprekend filmverhaal, maar Haneke wilde het toch vertellen omdat hijzelf van dichtbij een gelijkaardige situatie meegemaakt heeft. "Ik kon alleen maar hulpeloos toekijken. Iemand van mijn familie is ook op zeer pijnlijke wijze gestorven en dat heeft mij erg aangegrepen. Ik ben daarover gaan nadenken en dat was de motivatie om het daar in deze film over te hebben."

Wat is uw persoonlijk standpunt in verband met euthanasie?

Michael Haneke: "Daar wil ik mij nu, uit principe, niet over uitspreken. In de film komt die thematiek natuurlijk indirect ter sprake. De toeschouwers kunnen zelf beslissen wat zij daarover denken, maar ik wil hun reacties niet beïnvloeden door, naast de film, ook nog eens mijn eigen mening te ventileren. Dat zou contraproductief werken. Het is de film zélf die bij de toeschouwers een reactie moet provoceren en hun eigen antwoord op bepaalde vragen moet losweken."

Vragen zoals: is het uit liefde voor Georges dat Anne er komaf wil mee maken of omdat zij het voor zichzelf niet meer ziet zitten? Is het uit liefde voor Anne dat Georges haar wil blijven verzorgen of omdat hij niet alleen wil achterblijven?

"De antwoorden op die vragen moet iedereen voor zichzelf zoeken. Het is inderdaad geen gemakkelijke materie. En het is ook niet zomaar het een óf het ander. Het is een zeer complex gegeven, vol tegenstrijdige gevoelens en contradictorische motieven. Het is in het echte leven ook niet makkelijk om altijd precies te weten waarom men iets doet of juist niet doet. Sommige situaties kunnen ook zó overweldigend zijn dat mensen pas achteraf op zoek kunnen gaan naar een of andere vorm van rechtvaardiging. Een mens is altijd meer dan de som van zijn bedoelingen. Er gebeurt veel waarvan we zelf niet altijd begrijpen waarom we het gedaan hebben. Het leven is zo complex dat er altijd wel vraagtekens zullen blijven."

De film toont ook hoe moeilijk onze samenleving het heeft om met sterfelijkheid en dood om te gaan.

"Mijn uitgangspunt was te onderzoeken hoe men omgaat met het lijden van iemand van wie men houdt. Al het andere vloeit daaruit voort, want de samenleving is nu eenmaal wat ze is. Maar ik ben zeker niet met deze film begonnen om een maatschappelijke boodschap uit te dragen. Dat doe ik trouwens nooit, want dat zou óók contraproductief zijn tegenover het soort films dat ik maak. Als ik een film gemaakt hebt, vind ik dat mijn werk eigenlijk gedaan is. En ik ben altijd een beetje bang dat ik mijn eigen werk zal ruïneren door er te veel uitleg bij te geven. Commentaar is de dood van de artistieke verscheidenheid. Zoals Susan Sontag zei: 'De interpretatie is de wraak van de intellectuelen op de kunst.'"

Wist u van in het begin welke acteurs u in de hoofdrollen zou casten?

"Ik heb het scenario voor Jean-Louis Trintignant geschreven. Zonder hem zou ik deze film dus niet gemaakt hebben. Wat Emmanuelle Riva betreft: die herinnerde ik mij nog uit de film Hiroshima mon amour van Alain Resnais, uit 1959, maar sindsdien was ik haar een beetje uit het oog verloren. Voor de rol van Anne heb ik dus een heel gewone casting gedaan met Franse actrices van die leeftijd, maar Emmanuelle was van in het begin wel mijn favoriete. En na de auditie was het meteen duidelijk dat zij die rol zou spelen. Niet alleen omdat ze zo'n goede actrice is, maar ook omdat zij met Jean-Louis zo'n mooi koppel vormt, waarvan men makkelijk kan geloven dat zij al zo lang samen zijn."

De man heet opnieuw Georges en de vrouw Anne. Opnieuw, want u geeft die namen wel vaker aan uw hoofdpersonages.

"Ja, omdat ik geen fantasie heb. (lacht) Bij een van mijn allereerste televisiefilms heb ik besloten enkele namen te kiezen, die kort waren, eenvoudig en makkelijk te onthouden. Dat is toen Georges en Anne geworden. En dat is zo gebleven. Waarom veranderen?"

Georges en Anne behoren tot de betere, intellectuele middenklasse. Hebben geen financiële zorgen. Zouden de problemen die Amour ter sprake brengt anders behandeld worden in bij voorbeeld een minder geprivilegieerd milieu?

"Ik heb dit milieu gekozen omdat ik daar zelf ook toe behoor. En ik vind dat je moet schrijven of filmen over de dingen die je het beste kent. Maar ik heb die omgeving ook gekozen om te vermijden dat men afgeleid zou worden door zaken die specifiek met een bepaalde financiële situatie te maken hebben. Mensen die zich bij voorbeeld geen verpleegster kunnen permitteren. Of die nog elke dag moeten gaan werken zodat de zieke partner niet langer thuis kan blijven en dus wel naar een ziekenhuis zou moeten. Ik wou vermijden dat het publiek zou denken: 'Als ze maar meer geld hadden, dan zou er geen probleem zijn.' Ik wou er geen sociaal drama van maken, want ik wilde mij concentreren op de emotionele problematiek: hoe houdt iemand het uit als men de partner zo ziet lijden?"

Georges en Anne zijn allebei muziekleraar geweest. Dat milieu hebt u reeds gebruikt voor La pianiste, waarin Isabelle Huppert toen de hoofdrol speelde. En waarin het, weliswaar op een andere manier, ook over de liefde ging.

"Ja, ik ben nog steeds dezelfde regisseur. (lacht) En het is inderdaad een milieu dat ik goed ken. Mijn vader en mijn moeder waren allebei acteurs, mijn stiefvader was componist en dirigent. Muziek heeft voor mij altijd een grote rol gespeeld en dat is nog steeds het geval. De verklaring is dus zeer eenvoudig."

Ik had de indruk dat de relatie met hun oud-leerling Alexandre (rol van pianist Alexandre Tharaud) warmer was dan met hun eigen dochter Eva (rol van Isabelle Huppert).

"Echt? Dat heb ik zelf niet zo gezien en zeker niet zo bedoeld. Het is natuurlijk wel zo dat men zich meestal anders gedraagt tegenover familieleden dan tegenover buitenstaanders. Ik merk dat ook bij mezelf. Als ik met mijn studenten praat of hen thuis ontvang, dan zal ik mij soms ook vriendelijker en voorkomender gedragen dan tegenover mijn eigen kinderen. Men gedraagt zich vaak achtelozer als het om de eigen familie gaat, juist omdat men elkaar zo gewoon is. Je ziet hetzelfde fenomeen trouwens ook bij echtparen, zelfs wanneer ze elkaar nog heel graag zien. Die gedragen zich soms ook relatief nonchalant tegenover elkaar, terwijl ze tegenover anderen wel zeer vriendelijk en hoffelijk zijn. (lacht)"

Toch kwam de verhouding tussen Eva en haar ouders mij soms nogal gespannen over.

"Maar zo was die rol ook geschreven voor Isabelle. Eva reageert op de situatie die ze bij haar ouders aantreft. En als je reageert, dan blijf je vaak zo'n beetje onder je niveau. Enerzijds wil zij wel begrip tonen, maar anderzijds is het niet zo ongewoon of onbegrijpelijk dat de relatie tussen ouders en kinderen in dergelijke omstandigheden soms nogal verkrampt is. Als Eva over haar huwelijksproblemen begint te praten of over immobiliën en inflatie, dan doet ze dat omdat ze niet goed weet wat ze moet zeggen over de vreselijke situatie waarin haar ouders zich bevinden. En dus babbelt ze er maar op los om zich een houding te geven. Maar eigenlijk is dat een teken van haar hulpeloosheid."

Amour is emotioneel zeer intens, wat zeker niet ongebruikelijk is in uw werk. Maar het is waarschijnlijk ook uw meest ontroerende film.

"Dat heeft zeker met het onderwerp te maken, want ik denk dat ik voor andere films ook scènes heb geschreven die even ontroerend of emotioneel intens waren. Het overkomt mij zelden dat ik bij het maken van een film zelf ontroerd word. Je moet als regisseur een observator blijven, je niet laten meeslepen door de emotionaliteit van bepaalde scènes en een zekere afstand bewaren. Er zijn tijdens het draaien van Amour weliswaar momenten geweest dat ik zelf aangedaan was. Maar dat was ik bij voorbeeld óók na de dood van het kind in Funny Games omdat je daar tenslotte getuige bent van de diepmenselijke tragedie die dat koppel overkomt. Het verschil tussen Amour en andere films, zoals Funny Games of Das weiße Band, is natuurlijk dat het daar eerder om maatschappelijke problemen ging, terwijl het hier een zeer intimistisch en zeer persoonlijk verhaal betreft. En tegelijk is het een heel eenvoudig verhaal, met een thematiek die iedereen kent en waardoor iedereen zich ook aangesproken kan voelen."

Amourloopt vanaf 24 oktober in de bioscopen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234