Maandag 27/01/2020

'We aten, dronken, ademden de revolutie'

Jiri Dienstbier: "De Tsjecho-Slowaken waren goed betaald, iedereen had een auto en een televisie. Sommigen noemden het een sociaal contract: als je geen kritiek levert op het regime kun je doen wat je wil. Dat was de Tsjechische manier."

Dienstbier was een van de leiders van de oppositiebeweging Charta 77. Zij waren waarschijnlijk de beroemdste dissidenten ter wereld; hun processen en hun verblijf in de gevangenissen werden op de voet gevolgd door de westerse media. Maar de communisten waren in de herfst 1989 nog goed gewapend, zoals Michael Zantovsky, een sympathisant van Charta, uitlegt.

Zantovsky: "Wij hadden de laagste, stomste en conservatiefste communistische heersers van allemaal. Zelfs de bescheiden liberalisering in Hongarije en Polen ging voor hen te ver. Er was geen massabeweging, zoals Solidarnosc in Polen. De kern van het verzet was een groep intellectuelen, door de geheime politie geschat op tienduizend mensen."

Tien jaar na de gebeurtenissen had ik mijn eerste persoonlijke ontmoeting met Milos Jakes, de partijchef en mijn zwarte schaap tijdens de laatste jaren van het communisme. Deze kleine, enggeestige man was aan de macht gekomen na de invasie van de Sovjet-Unie in 1968.

Jakes: "Wij kwamen tot de conclusie dat de gebeurtenissen in Polen en Hongarije zouden leiden tot het uiteenvallen van het socialisme. Dus trokken we ten strijde tegen deze ontwikkeling."

De test kwam acht dagen na de val van de Berlijnse Muur, op 17 november. De Communistische Jeugd had een demonstratie gepland om de moord op negen studenten door de nazi's te herdenken. Gewone studenten besloten het evenement te kapen en de Partij uit te dagen. Klara: "Dit is de Nationalestraat. De politie begon hier aan beide kanten druk uit te oefenen en ik zat in het midden. We hadden niet genoeg ruimte om te bewegen en kwamen zelfs in ademnood. Na een paar minuten zei ik dat ik weg moest. Dus ik liep naar het kordon politieagenten en wou tussen hen door lopen. Maar een van hen sloeg me met een knuppel en brak een van mijn ribben."

Je bent de volgende dag met je moeder teruggekomen naar deze plek waar de politie volgens geruchten een van je collega-studenten had vermoord. Hoe heb je haar kunnen overtuigen?

Klara: "Toen ze hoorde dat een student was gedood, zei ze: 'Dat had jij kunnen zijn'. Volgens mij was dat voor veel oudere mensen het moment om op straat te komen, de reden waarom ze actief werden."

De student, Martin Smid, was in werkelijkheid gezond en levend. Wie verspreidde die geruchten? En als dit een toegelaten betoging was, waarom waren de speciale politie-eenheden dan tot de tanden gewapend? Ik zag hoe studenten als Klara in elkaar werden geslagen. Deze operatie was zorgvuldig gepland.

Wie ook opdracht had gegeven om hard op te treden, had de lont aangestoken. Met de partijleiding veilig in hun landhuizen ontplofte Praag in een weekend tijd. Nu trad de beroemdste dissident van Tsjecho-Slowakije naar voren. De wereldbefaamde toneelschrijver Václav Havel wist dat het drama was begonnen. Op maandag 20 november kondigde hij de tweede akte aan: "Dit is het belangrijkste moment in twintig jaar, omdat publiek en maatschappij openlijk hun wens voor democratie, voor vrijheid uitdrukken. Er begint een echte oppositie op te staan in ons land die gebaseerd is op openlijke sympathie vanuit een groot deel van de samenleving."

De figuur Havel maakte de Tsjecho-Slowaakse revolutie uniek. Havels opmerkelijke politieke instinct was cruciaal, zoals zijn oude vriend en dissident, journalist Jan Urban, uitlegt.

Urban: "Zijn grootste verdienste was dat hij urenlang kettingrokend kon zitten luisteren naar een felle discussie tussen zo'n twintig mensen. Op het einde hief hij dan zijn hoofd op, sprak drie minuten en elk woord dat hij zei kon je opschrijven als een communiqué waarin alle meningen waren samengevat in een compromis. Dit talent maakte hem tot de leider."

Op maandag 20 november verplaatsten Havel en zijn vrienden hun operaties naar de Toverlantaarn, een theater uiteraard. Het Burgerforum was geboren, de frontorganisatie die de gebeurtenissen in Praag zou regisseren en de revolutionaire boodschap verspreiden. Voor mij en mijn Tsjechische vrienden waren dit onvergetelijke dagen. We ademden, aten en dronken de revolutie.

Dienstbier: "Het begon spontaan. Studenten en acteurs kwamen samen in de theaters en er ontstond een publieke discussie."

Urban: "In die dagen werd er continu gediscussieerd; we waren de regering voortdurend een paar uren voor. Je mag niet vergeten dat de meesten van hen ouder dan zeventig waren, dus op een gegeven moment moesten ze naar bed, terwijl wij 24 uur per dag doorgingen."

De reactionaire krachten waren door ambitie, persoonlijke afgunst en politieke blindheid niet in staat om coherent op te treden. Op een bepaalde manier maakte dit de situatie niet minder gevaarlijk, maar juist gevaarlijker; bovendien wist niemand wat de StB, de geheime politie, aan het bekokstoven was.

Urban: "De eerste paar dagen waren er zowel in de StB als in het leger een paar gekken die de 'verantwoordelijkheid' probeerden de nemen. Er was maar één dolgedraaide kolonel nodig die tanks afstuurde op Praag en de hele Fluwelen Revolutie was voorbij. We hebben veel geluk gehad."

De studenten, intellectuelen en acteurs namen geleidelijk de macht in Praag over en hun invloed verspreidde zich naar andere steden. Rond 23 november besloot de Partij dat het moment gekomen was om hun laatste kaart uit te spelen: de arbeiders.

De Partij koesterde nog steeds de illusie dat de arbeiders haar steunden. Dus bracht Politburo-lid Miroslav Stepan een bezoek aan CKD, de grootste fabriek in Praag. Hij maakte een noodlottige vergissing door de arbeiders te kleineren. "We zijn geen kinderen", riepen ze kwaad en opstandig terug.

In de steek gelaten door de arbeiders, had de Partij de greep op het plot verloren. Voor de regisseurs van het Burgerforum kon de grande finale beginnen: de massabetoging van 25 november (zie onder).

© BBC Radio 4

'Er was maar één dolgedraaide kolonel nodig die tanks afstuurde op Praag en de hele Fluwelen Revolutie was voorbij'

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234