Maandag 12/04/2021

brexit

Wat zijn de scenario’s na de brexitstemming?

De Britse premier Theresa May. Beeld Photo News
De Britse premier Theresa May.Beeld Photo News

De Britse premier Theresa May voert de strijd van haar leven. Als het brexitplan dat ze met de EU onderhandelde vandaag wordt verworpen, zoals gevreesd, moeten verscheurende keuzes worden gemaakt. Wat zijn de opties?

Kan May de stemming nog winnen?

“De kans is groot is dat het Lagerhuis in staat van verlamming verkeert als mijn deal afgeschoten wordt, waardoor er mogelijk geen brexit plaatsvindt”, zei Theresa May maandag in Stoke-on-Trent, een arbeidersdistrict dat in 2016 massaal stemde om de EU te verlaten. Haar waarschuwing was een allerlaatste poging om haar partij te winnen voor het brexitplan dat zij met de EU onderhandelde. De kans dat ze deze ‘meaningful vote’ vanavond wint lijkt klein omdat zowel radicale brexiteers uit haar conservatieve partij, haar Noord-Ierse coalitiepartner DUP, als de oppositiepartijen Labour, Lib-Dems, de Schotse SNP en het Welshe Plaid Cymru dwarsliggen.

“May denkt nog dat ze een wit konijn uit de hoed kan toveren, maar zelfs als dat lukt, zal het een dood konijn zijn”, was maar een van de vele honende commentaren die haar de voorbije week in het parlement te beurt vielen.

De eerste vraag is of de stemming doorgaat. Er zal tot enkele minuten voor de stemming worden onderhandeld. Toen May eind december op dat moment begreep dat ze ging verliezen, stelde ze de stemming al een keer uit.

Als dit toch doorgaat durft conservatief commentator Andrew Gimson de kans niet uitsluiten dat May het alsnog met de hakken over de sloot haalt.

“Niemand kan voorspellen wat er zal gebeuren”, zegt hij. “De kansen dat ze zich er alsnog doorworstelt zijn iets beter dan vorige week, omdat sommige eurosceptische brexiteers bang zijn dat ze met lege handen achterblijven, want dan bestaat een kans dat we op verkiezingen, uitstel of afstel afstevenen. Mogelijk stemmen ook enkele opposanten uit vrees voor een No Deal-brexit voor haar akkoord.”

Gimson wijst op Mays kwaliteiten als stille compromiszoeker. “Ze is de dochter van een dominee uit de Church of England, die al 700 jaar lang het katholicisme en protestantisme wist te verzoenen. May denkt ook zo. Je kan haar als premier intellectueel onbevredigend vinden, maar als het erop aan komt kan ze pragmatisch onderhandelen met haar tegenstanders. Haar grote nadeel: ze is geen overtuigende spreker. Geconfronteerd met publiek komt ze onzeker over. Haar verbale spontaneïteit is soms zelfs pijnlijk.”

Bij winst voor May begint, na nog enkele procedurele stemmingen, op 29 maart een transitieperiode tot eind 2020 waarin een geordend vertrek uit de EU wordt geregeld. Dat wordt dan de basis voor een nieuw vrijhandelsakkoord.

Wat als May verliest en hulp vraagt in Brussel?

Het Lagerhuis bood May voorafgaand nog één uitweg: als ze verliest krijgt ze nog tijd om ten laatste tegen volgende week maandag met een ‘plan B’ te komen.

Nogal wat eurosceptische parlementsleden en de DUP eisen in dat scenario wijzigingen aan de huidige afspraken over de grens tussen Noord-Ierland en de Ierse Republiek. In theorie moet deze, volgens eisen van de Noord-Ierse katholieken in het Goede Vrijdag-vredesakkoord uit 1998, ‘controleloos’ blijven, maar volgens de EU-verdragen zou ze als ‘buitengrens’ gecontroleerd worden als het VK samen met de EU ook de douane-unie verlaat.

Om beide te verzoenen voorziet Mays huidige deal met de EU extra ruimte om te onderhandelen over de Ierse grenskwestie: de periode van de transitie voor het VK de EU in eind 2020 volledig verlaat. Ze voorziet ook een ‘backstop’ als dit niet lukt: dan komt de harde grens – tijdelijk, tot een definitief akkoord – in de Ierse Zee, tussen Noord-Ierland en het VK, te liggen. Het is deze ‘noodrem’ die een doorn in het oog is van de Noord-Ierse unionisten, die een definitieve afscheiding vrezen.

Europees president Donald Tusk (links), Theresa May (midden) en Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker (rechts). Beeld AP
Europees president Donald Tusk (links), Theresa May (midden) en Commissie-voorzitter Jean-Claude Juncker (rechts).Beeld AP

Alleen kan May wijzigingen aan het huidig plan enkel bekomen met goedkeuring van de Europese Unie én haar 27 lidstaten. Een schier onmogelijke taak. EU-commissievoorzitter Juncker en Raadsvoorzitter Tusk maakten in een gezamenlijke brief aan May nog eens duidelijk dat het huidige brexitakkoord tussen het VK en de EU niet open te breken is. “We bevinden ons niet in een positie iets goed te keuren dat het terugtrekkingsakkoord verandert, of er niet mee in lijn is”, klonk het.

De EU-positie is begrijpelijk. Met de Europese verkiezingen voor de deur eind mei hebben de staats- en regeringsleiders weinig politieke manoeuvreerruimte. Onzekerheid is ook slecht voor de opnieuw sombere economische vooruitzichten. Maar een No Deal op 29 maart is nog erger...

Valt er nog tijd te kopen?

Daarom is er een alternatief waar zowel Londen als Brussel bij een njet van het Lagerhuis aan kunnen denken: tijd kopen. Ook premier May wou dat niet langer uitsluiten.

De Europese Raad zou de huidige Artikel 50-onderhandelperiode kunnen verlengen waardoor de definitieve transitie niet begint op 29 maart dit jaar, maar op een later af te spreken moment. Dat zou ook verhinderen dat het VK eind maart met een ‘No Deal’-scenario uit de unie ‘crasht’. Addertje onder het gras: er is unanimiteit nodig van de lidstaten, en met de aankomende verkiezingen is dat onzeker.

Overigens kan ook bij goedkeuring van Mays onderhandeld brexitakkoord de transitieperiode voor uittreding tot eind 2020 op Brits verzoek verlengd worden.

De ‘remainers’ zijn grote voorstanders van het kopen van tijd, radicale brexiteers zijn tegen deze opties. Uitstel, denken beiden dan, kan afstel worden. En daarin hebben ze gelijk: een Britse regering zou, volgens een vonnis van het Europese Hof van Justitie, eenzijdig het ‘scheidings’-Artikel 50 terug kunnen intrekken zolang de brexit niet definitief is. Mays waarschuwing dat er mogelijk helemaal geen brexit komt was hierop gebaseerd, al zou deze keuze voor haar opvolger zijn.

Wat als May verliest en een motie van wantrouwen krijgt?

De vraag is of een plan B ooit overwogen zal worden. Als May met ruime meerderheid verliest, dan overweegt oppositieleider Jeremy Corbyn (Labour) een motie van wantrouwen in te dienen.

Lange tijd werd aangenomen dat May bij zo’n motie geen kans zou maken. Maar de onvrede over haar beleid is nu zo groot dat een nederlaag niet uit te sluiten valt als enkele Tory-dissidenten meestemmen met de oppositie. May zou dan bij de Queen het ontslag van haar regering moeten indienen.

Zelf zou ze niet meer als kandidaat-premier aan een nieuwe stembusgang mogen deelnemen. Eind vorig jaar werd ze na een interne revolte door de radicale brexiteers al gedwongen om dit te beloven. Conservatief commentator Gimson wijst erop dat een nieuwe stembusgang zou leiden tot een nooit geziene stammentwist bij de Tories over haar opvolging, ook al heeft niemand van de partijtop daar zin in.

“De enige reden dat May nog premier is, is net omdat er niemand van haar interne tegenstanders bereid is nu premier te zijn”, zegt hij. “Ze willen dat zij alle schuld kan krijgen voor de uitkomst van de brexit-onderhandelingen, zodat zijzelf met een blanco lei naar verkiezingen kunnen.”

Als er toch vervroegde verkiezingen komen zijn er wel al enkele Tory-figuren die zich langs de zijlijn warm lopen om partijleider te worden: huidig binnenlandminister Sajid Javid, financiënminister Philip Hammond, buitenlandminister Jeremy Hunt of vrouwelijke parlementsleden zoals staatssecretaris Penny Mordaunt en ex-minister Amber Rudd. Of komt Boris Johnson terug om zijn brexitpuin te ruimen? Hou bij de Tories ook huidig Lagerhuis-voorzitter John Bercow in de gaten. De voorbije weken toonde de Ooooorrrderrrr!-brullende Speaker zich een compromisfiguur die vaak de kant koos van backbenchers uit alle partijen toen deze bij hun partijvoorzitters méér inspraak eisten voor het parlement.

Labour zou er bij verkiezingen op moeten rekenen dat de Tories geen verzoenend figuur vinden, want de huidige opiniepeilingen zijn ook voor Corbyn ondermaats. Volgens het gemiddelde van alle peilingen sloten ze vorig jaar zelfs af met 38 procent kiezersaandeel; 1 procent… achter de Tories.

Reden voor de slechte polls is dat brexit ook Labour nog steeds verdeelt. Soms vergeten we in Europa dat ook laagopgeleide Labour-kiezers in arbeiderswijken ‘Leave the EU’ stemden, en dat ook de ongegeneerd linkse partijvoorzitter Jeremy Corbyn een koele minnaar is van de Brusselse instellingen. Dat verklaart waarom Corbyn zich ook zondag nog in een tv-interview in allerlei bochten wrong, om maar niet te moeten zeggen of hij nu voor of tegen een nieuw EU-referendum is.

Hoe groot is de kans op een nieuw EU-referendum?

Klein. De People’s Vote Campaign ijvert al een tijd voor een nieuw referendum maar ondanks de huidige saga erkende ze vorige week nog dat ze in het huidige Lagerhuis te weinig aanhang hebben. Slechts 175 van de 650 parlementsleden zijn bereid dit nu te steunen. Bij de bevolking daarentegen groeit het draagvlak wel, wat betekent dat een nieuw referendum vooral kans maakt na nieuwe verkiezingen. Een volksraadpleging over de brexit zou zo goed als zeker een campagnethema worden binnen de partijen, al is het dus nog lang niet zeker of daar bij Labour een meerderheid voor te vinden zal zijn.

De voorstanders zouden wel kunnen aantonen dat de visie van de bevolking over het EU-lidmaatschap fors is gewijzigd: volgens een YouGov-peiling zou Remain vandaag winnen met 63 procent tegen 37 procent voor Mays huidige deal met de EU. Als er een keuze tussen Remain en No Deal zou komen, zouden ze winnen met 58 tegen 42 procent. Het verschil toont aan dat sommige Tory-brexiteers liever geen deal hebben dan Mays deal vandaag.

Wat gebeurt er bij No Deal?

Het probleem van nieuwe verkiezingen en, al dan niet een nieuw referendum, is dat ze te veel tijd kosten in vergelijking met het bestaande tijdschema. Als de EU voor 29 maart geen uitstel verleent en er wordt geen akkoord gevonden, dan tuimelt het VK binnen tien weken uit de EU. Zonder akkoord.

Een horrorscenario, omdat er volgens de regels van de Wereldhandelsorganisatie op slag hoge douaneheffingen op producten moeten worden betaald. De kosten voor Britse consumenten en bedrijven zouden drastisch stijgen, terwijl het Britse pond zou devalueren – een dubbele klap voor de geldbeugel.

Behalve enkele radicale brexiteers zoals Jacob Rees-Mogg, die als hefboomfondsbeheerder speculeert op zulke marktbewegingen, heeft geen enkele Brit daarbij te winnen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234