Dinsdag 20/04/2021

Analyse

Wat wil de Belg betalen voor zijn sociaal vangnet?

null Beeld Jelle Vermeersch
Beeld Jelle Vermeersch

Het is een zekerheid dat de regering gaat clashen bij de begrotingscontrole over het sociaal systeem. Veel fundamenteler is wat de Belg (nog) wil betalen voor dat vangnet. Hoe dan ook zullen de baby's van vandaag, en niet hun bomma's de dupe zijn.

Sociale zekerheid blijkt helemaal geen exacte wetenschap, wel een geloofskwestie. Twee doctrines staan er naast elkaar. Voor de politieke pessimisten, om Bart De Wever niet te noemen, is besparen het geloofsmantra en moet de bestaande sociale zekerheid op de schop. Een systeem op zakformaat, dat moet er komen, zonder al die verspilling. Anderen werpen zich op als de poortwachters van de solidariteit en blokken verdere besparingen af.

De onafwendbare clash tussen die strekkingen valt te herleiden tot één simpele vraag: is de sociale zekerheid anno 2016 nog betaalbaar? Is het vet van de soep of drijven er nog vetbollen rond? Dat debat is veel ouderwetser dan het lijkt. Al eind jaren 70 waren er doemberichten dat de sociale zekerheid duurder was dan ooit. "Een rapport van de OESO waarschuwde toen al dat de westerse welvaartsstaten hun limieten hadden bereikt", zegt Ive Marx van de Universiteit Antwerpen.

null Beeld

Tussenstations

Sindsdien zijn we er niet armer op geworden, integendeel. Ja, de sociale uitgaven zullen steil omhoog blijven gaan, maar de inkomsten blijven ook stijgen. En ja, er kunnen nog besparingen gebeuren, maar exuberant kunnen die niet zijn. Even de mogelijkheden op een rij. De uitkeringen zijn tot op een niveau gezakt dat er geen lagere niveaus meer denkbaar zijn. Vorig jaar gaf de regering-Michel al een half miljard minder uit aan werkloosheidsuitkeringen, de grootste besparing in jaren.

Dan is er de papierwinkel. Ofwel laat je de overheid alle uitkeringen uitbetalen, ofwel blijven de huidige tussenstations - vakbonden en mutualiteiten - draaien. "Er valt nog veel te rapen", zegt De Wever graag. De absolute cijfers doen inderdaad duizelen: de vakbonden en De Hulpkas krijgen 227 miljoen euro voor de afwikkeling van alle dossiers. Op een totaalbudget van 85 miljard euro klinkt dat bedrag echter al heel wat minder imposant. De overheid zal wellicht evenveel (of meer) geld nodig hebben om al die bedragen aan de juiste mensen te bezorgen.

Ja, er kunnen nog besparingen gebeuren, maar exuberant kunnen die niet zijn. Beeld ©Jelle Vermeersch
Ja, er kunnen nog besparingen gebeuren, maar exuberant kunnen die niet zijn.Beeld ©Jelle Vermeersch

Als de Antwerpse partijvoorzitter intellectueel eerlijk is, geeft hij dat ook toe. De N-VA-voorzitter is in het diepst van zijn gedachten vooral de beeldenstormer van het Belgisch sociaal model. Verhofstadt, met een Vlaamse Leeuw om de schouders. Zijn werkelijke bedoeling is de belegering van de machtsbastions van CD&V en sp.a.

Met die symbolenstrijd valt de gezondheid van het sociale systeem niet wezenlijk te verbeteren. Waar valt er dan wel te besparen? Wat is gezond en wat is overtollig vet? In de gezondheidszorg zit er wellicht nog wel wat rek. Niet bij de ziekenhuizen of bij de patiënten, of het moet om minimale bedragen gaan. Wel bij de farma of de zorgverstrekkers, al zal dat weer heroïsche gevechten opleveren. Viktor Ameys, de jongen die een levensreddend maar peperduur medicijn nodig had, zal nog veel neven en nichtjes krijgen. Hoe geavanceerder de geneeskunde, hoe groter de ethische vraagstukken, hoe sporadischer de pasklare antwoorden.

Heden soep

Toch is het debat over de betaalbaarheid eigenlijk een non-discussie. De échte kwestie is wat de Belg ervoor wil betalen. Om in de beginmetafoor te blijven: welke soep wil hij? Voor de rechtse partijen is het dan bon ton te beweren dat de middenklasse te vaak de rekeningen van anderen moet betalen en te weinig terugkrijgt. Dat er een kloof gaapt tussen de profiteurs en de hardwerkende Vlamingen. Hoe zit die verhouding bij de buren?

Uit cijfers van professor Bea Cantillon (UAntwerpen) blijkt dat het aandeel van de sociale overheidsuitgaven - het gaat dan om gezondheid, onderwijs en sociale bescherming - het laatste decennium omhoog ging van 57 naar 62 procent. Voor andere landen ligt dat aandeel voor dezelfde begrotingsposten echter een stuk hoger: Nederland en Zweden kun je tot de usual suspects rekenen, maar wat te zeggen van Duitsland of het Verenigd Koninkrijk?

Er groeit echter nog een andere (solidariteits)kloof. Een even fundamentele als onderbelichte kloof. De kloof tussen de baby en de bomma van vandaag. Hoe meer de vergrijzing toeslaat, hoe meer de jongeren de pineut zullen worden. Uiteraard komt dat door de demografie, want er zijn steeds meer ouderen, maar het betekent ook dat de jongere schouders steeds zwaardere lasten moeten dragen. Meer en meer zullen zij zich afvragen waarom ze zulke hoge belastingen moeten betalen, terwijl hun toekomst hoogst onzeker wordt. Grof gezegd: terwijl de oudjes in de hangmat liggen, werken zij zich krom.

Het laatste armoederapport van het Planbureau schraagt deze these. Het leven van de Belgen aan het einde van hun loopbaan of met pensioen is verbeterd in vergelijking met die van personen aan het begin van hun loopbaan. Het risico op armoede of sociale uitsluiting van 65-plussers is tijdens de afgelopen tien jaar gedaald, omdat er minder gepensioneerden een inkomen onder de armoededrempel hebben. Bij jongeren neemt dat armoederisico net fors toe.

Het meest concrete voorbeeld van de benadeling van de jongeren is de inperking van het wachtgeld, vroeger de inschakelingsuitkering. Tussen haakjes: het is de vorige regering die begonnen is met in te snoeren, deze regering gaat nog een stuk verder. De oorspronkelijke aanzet kwam dus wel van een ploeg met een PS-premier aan het roer en sp.a aan boord. "Het is dan ook behoorlijk ironisch dat sp.a-voorzitter John Crombez nu pleit voor een basisloon voor jongeren", merkt Marx op. Een inkomen dat hen enkele jaren de tijd geeft hun weg te zoeken voor ze echt aan een job beginnen. Uiteraard kun je de twee niet gelijkschakelen, maar toch.

null Beeld

Dubbele dupe

Wat de jongeren echt parten speelt, zijn de pensioenen. Daar zijn ze dubbel de dupe. Ze zullen langer moeten werken: vanaf 2025 gaat de wettelijke pensioenleeftijd naar 66, vanaf 2030 naar 67. En de jongeren kunnen er lang niet zeker van zijn dat ze evenveel zullen krijgen als vandaag. Hebben ze echt pech, dan zullen ze minder ontvangen uit de nu al schrale eerste pensioenpijler. Voor dat lage pensioen zullen ze ook nog eens langer moeten werken dan de regeringen nu al afklopten. De wettelijke pensioenleeftijd zal verder naar omhoog moeten, anders kan de begroting geen gelijke tred houden met de voorthollende vergrijzing. Willen we deze jongeren gemotiveerd aan de slag houden, willen we hen overtuigen van het nut van de sociale zekerheid, dan dringt een nieuwe architectuur van de arbeidsmarkt zich op.

Tot hun 55ste zijn de Belgen nu extreem productief, daarna gaat het pijlsnel naar beneden. Het zal zaak zijn die loopbaan langer, even intensief en toch meer ontspannen te maken. Dat is geen exclusieve taak van een regering, laat staan van een minister. Bedrijven en vakbonden moeten mee, en hun taboes wissen. "Hoe gek het ook klinkt, vaak gedragen werkgevers zich als syndicalisten", zegt Cantillon. "Ze beschermen bepaalde stelsels, zoals brugpensioenen, omdat ze hen beter uitkomen. Willen we het systeem voor iedereen rechtvaardig houden, dan moet iedereen voordelen opgeven."

Nog een keer over die soep, hoe flauw de vergelijking ook is: het recept moet anders, of de jongeren gooien ze door de gootsteen. En dan wordt het systeem effectief onbetaalbaar.

Wat willen de partijen?

N-VA
Wil een kleinere sociale zekerheid. Er worden te veel uitkeringen uitgedeeld. Ook het systeem kan goedkoper.

CD&V
Werpt zich op als de bewaker van de sociale voorzieningen. Extra besparen kan niet aan de orde zijn.

Open Vld
De huidige hervormingen moeten doorgevoerd worden. Maar de liberalen passen voor een extra snoeibeurt.

Sp.a
Voorzitter John Crombez wil de koterijen in de sociale zekerheid afbreken en een basisloon voor wie werkt.

Groen
Het sociale bilan van de regering is ronduit negatief. Alleen de pensioenleeftijd optrekken heeft bijvoorbeeld geen zin.

Vlaams Belang
Een sociale zekerheid op het Belgische niveau heeft geen meerwaarde en moet gesplitst worden.

PVDA
Is voor een maximale sociale zekerheid, voor alles en iedereen. Werken tot 67 jaar is onaanvaardbaar.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234