Woensdag 21/10/2020

'Wat wij arm noemen, is misschien gewoon authentiek'

'Elk dorp heeft zijn eigen timbre', zegt fotograaf Gert Verbelen over zijn grote Europese 'Naar de kern'-project. 'Door het licht, door de bakstenen, door de straatstenen. Voor mij is Duitsland gelig. Nederland blauwer. Letland is dichtgetrokken lucht, Spanje warmer.' Maar het belangrijkst waren natuurlijk de mensen die hij ontmoette.

Courcelles, dat kennen we nog wel. Al ligt het aan de andere kant van de taalgrens, stilaan ongewild een beetje buitenland geworden. Rüdigershagen, Kemi, Anglards-de-Salers, Skaistkalne en Hita kennen we niet. Zoals de twaalf andere stadjes misschien, dorpen meestal, vlekken soms.

Gert Verbelen (27) heeft ze allemaal bezocht. Het leven en het niet leven erin vastgelegd. De stilte in beeld, je zou zelfs kunnen schrijven: de verveling in beeld. Ergens de uitzichtloosheid of hoe triest het is om als jongen van zestien in een afgelegen dorp in Letland te wonen. Zo ziet hij het niet: "Ik heb nooit gedacht: ocharme. Het plaatje klopte gewoon en het is de staat van hoe het daar is."

Kleinste cirkel

Zelf komt hij uit Relegem, een deelgemeente van Asse. Dat is evenmin de grootstad en de kleine ruimte om hem heen was wat hij ooit eerst fotografeerde. Eerst mensen gewoon in hun keuken, De kleine wereld heet de reeks die je op zijn website ziet. Later Krakeel, een sociale woonwijk in Brussel. Nadien de Voerstreek, waar zijn oma opgroeide toen ze zo oud was als hij. Nu, afstuderend aan het KASK, lag deze reeks met fotograaf Stephan Vanfleteren als mentor, voor hem daarvan in het verlengde. "Al wilde ik wel verruimen", zegt Gert. "Maar waar moest ik precies foto's gaan nemen? Ik wilde niet door persoonlijke motieven beslissen of iets fotogeniek was. Ik moest objectiveren, een stramien creëren, het uit handen geven. En daarin dan de vrijheid vinden."

Zijn broer is statisticus en hielp hem met een mathematische oplossing die the smallest enclosing circle heet. Rond alle achttien landen uit de eurozone werd telkens de kleinst mogelijke cirkel getrokken en daarvan dan het middelpunt bepaald: in dát dorp zou Gert Verbelen een week lang verblijven, een week lang fotograferen. Dat is daarom niet exact het middelpunt van een land. Kijk naar Frankrijk: Anglards-de-Salers ligt toch wat zuidelijk. "Dat komt omdat Corsica erbij is. Daardoor kwam de cirkel dieper." In Italië lag het centrum van de cirkel in de zee: Verbelen trok naar het dichtstbijgelegen kustdorp. "Ik heb mezelf in een keurslijf gedwongen. Dat punt was mijn ijkpunt. En zelfs al zouden er maar drie straten zijn, dan nog moest ik elke steen desnoods drie keer omkeren."

Toeval

Europa en euro: dat is politiek en economie en in geen enkel geval wil Naar de kern een politiek-economisch verhaal zijn. Wel: "We zijn een gemeenschap in Europa. Gevormd door die euro, maar die maakte geen gemeenschap. De mens doet dat. Daarom noem ik het Naar de kern. De kern van de fotografie, van Europa, van de mens. Mij blijven ook de dorpen niet bij, wel de mensen die erin wonen en heel vaak voelde dat vertrouwd aan. Ik zeg niet dat ik overal Relegem terugvond, maar de mens is wel herkenbaar."

Al behoedt hij zich ervoor te spreken over dé mens. Of over hét Europa. Of hét Spanje. "Waar ik kwam, had met toeval te maken. Bovendien is er die week van het jaar waarin ik er was en zijn er die mensen die ik toevallig ontmoette. Het zou zeer pretentieus zijn te zeggen dat ik het beeld van een land maakte. Stuur een andere fotograaf en je krijgt andere beelden. Ik toon zaken die per toeval aan mij verschenen. Vooraf heb ik, behalve de locatie, ook niks opgezocht. Ik wilde de plek van binnenuit ontdekken en me niet verplicht voelen dit kasteel of dat park op te nemen. Alleen als ik daar was en ik zou merken dat het belangrijk was, dan wel."

"Je blijft mijn hand voelen", zegt hij dan, scrollend door zijn foto's en daarmee bedoelt hij nog meer zijn oog: "Door kleur en licht, fragmenten, iets dat heel simpel lijkt maar toch veelzeggend is. Ik zoek vooral naar rust. Elk dorp heeft zijn eigen timbre. Door licht, door bakstenen, door de straatstenen. Voor mij is Duitsland gelig. Nederland blauwer. Letland is dichtgetrokken lucht. Spanje warmer: een soort groen van die landbouwstreek."

Mentor Vanfleteren

Grafisch vormgever van opleiding was Belgicum, het boek van Stephan Vanfleteren, zijn vonk voor fotografie. Al kende hij niets van sluitertijden en camera's, in een keuzevak op school bleek hij toch dat oog te hebben. Dat Vanfleteren nu zijn mentor was, is dan geen toeval. Al is Naar de kern geen kopie. Verbelen gebruikt bijvoorbeeld kleur. Je zou alleen kunnen zeggen: ook dit is het bewaren van iets wat gaat verdwijnen. Kleine dorpen in de strijd tegen de Europese en wereldwijde globalisering.

"Ik bleef overal een week. Echt letterlijk: er ook slapen. Bijna overal vind je wel een bed and breakfast. Of iemand verhuurt een kamer, zoals Eleonora in Letland. Een weduwe van wie de kinderen verder gingen werken en die dus nu alleen woont. Bij haar staat de radio altijd aan, ook als ze niet thuis is. Als een gevecht tegen de eenzaamheid. Natuurlijk kreeg ik weleens de vraag, zoals in Ierland: 'What are you doing in this shithole?' Maar je kunt niet uitleggen wat je zoekt. De taal is overigens vaak een probleem: veel mensen spreken géén Engels. Ook jongeren."

Waardoor hij in het Spaanse Hita uren met een herder optrok, praatte en ze elkaar toch niet begrepen. In Cyprus: idem. "Ik zat in het Turks-Cypriotische deel en ik begreep niemand. De vader en zoon bij wie ik verbleef, zeiden alleen voortdurend: lovely, lovely. Maar ik heb er geen euro hoeven om te wisselen, ik mocht er niks betalen." In Letland werd hij gebeten door een hond. In Ierland raakte hij bevriend met een turfsteker. In Oostenrijk moest hij eerst door de kitsch heen om zich goed te voelen. "Elk dorp heeft iets. In het ene zijn het de schapen. In het andere asperges. In nog een ander boten. In het Finse Kemi waren ze geobsedeerd door het noorderlicht."

In Letland zei iemand: "We maken ons zorgen over Europa, we willen onze traditie ook bewaren."

"Door de globalisering worden zulke dorpen vaak gaten. De middenklasse trekt weg naar grote steden, waar alles er hetzelfde uitziet. En je voelt een tussenfase: we zijn er echt nog niet in Europa. Veel mensen willen ook bewust terug naar de basis en met onze ogen zouden we dat misschien 'arm' noemen, maar je kunt het ook vasthouden aan principes noemen. Of authenticiteit. Iemand zei me: 'Ik moet van dat internet niet weten, want mijn hoofd ontploft ervan.' Zo eenvoudig kan het zijn en misschien dat ik dat wel opzoek. Dit project is tegelijk een spiegel, daarom citeer ik Anaïs Nin: 'We don't see things as they are, we see them as we are.' Dat geloof ik. En ik heb veel van de zaken die ons in België irriteren, leren relativeren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234