Woensdag 23/10/2019

Wat weten we al over de net ontdekte nazi-roofkunst?

Adolf Hitler in 1935 bij een expositie van Entartete Kunst in Dresden Beeld Reuters

Twee jaar lang wisten de autoriteiten de spectaculaire vondst van 1.500 kunstwerken met een geschatte waarde van 1 miljard euro onder de pet te houden. Het Duitse tijdschrift Focus bracht het nieuws deze week naar buiten. Wat weten we over de roofkunst die gevonden werd bij de 80-jarige Cornelius Gurlitt, zoon van een Duitse kunsthandelaar Hildebrand Gurlitt?

De mislukte kunststudent Adolf Hitler had een grote afkeer van eigentijdse, moderne kunst. Onder zijn bewind van 1933 tot 1945 worden in opdracht van propagandaminister Joseph Goebbels werken met het stempel Enterate Kunst - de term voor eigentijdse kunst die 'ontaard, gedegenereerd' was van het Arische ideaalbeeld - in beslag genomen. Duitse handelaren kopen in die jaren voor spotprijzen kunst van Joodse kunsthandelaren en families.

Onder hen bevindt zich ook Hildebrand Gurlitt. Hij verkoopt de kunst net als veel van zijn collega's door aan het buitenland, maar houdt ook groot deel voor zichzelf. Hildebrandt Gurlitt en later diens weduwe vertellen na de oorlog altijd dat hun collectie in februari 1945 tijdens het bombardement van Dresden in vlammen is opgegaan.

Grote som cash geld
Na de dood van Hildebrand in 1956 komen de werken in het bezit zijn zoon Cornelius Gurlitt. Hij probeert vanaf dan verschillende werken te verkopen aan veilinghuizen en galeries in Europa.

Eind 2010 vindt de Duitse douane een grote som cash geld in Gurlits bagage als hij met de trein vanuit Zwiterland naar Duitsland reist. Vermoedelijk heeft hij werk verkocht bij onder meer Galerie Kornfeld in Bern. De opmerkelijke hoeveelheid cash zet de politie op het spoor van Gurlitt.

De inmiddels 80-jarige Gurlitt leeft dan al vijftig jaar alleen in zijn appartement. Zijn buren verklaren tegen de Duitse televisie dat ze hem nauwelijk kennen. ''Al een jaar niet gezien'', aldus een buurman afgelopen maandag. Binnen was nog nooit iemand geweest. Als in 2011 de politie een inval doet in het appartement in München stuiten ze op de ruimt 1.500 werken die er in slechte omstandigheden staan opgeslagen.

Grote verbazing
In Duitsland wordt met grote verbazing gereageerd op het bericht dat Gurlitt eind 2011, dus na de inbeslagname, alsnog een kostbaar werk heeft kunnen aanbieden bij het vooraanstaande veilinghuis Lempertz in Keulen.

De Leeuwentemmer van Max Beckmann, met een geschatte cataloguswaarde van 300 duizend euro, wordt herkend door nabestaanden van Alfred Flechtheim, een Joodse verzamelaar die zijn hele collectie in de jaren dertig onder dwang van de nazi's moet verkopen voor een appel en een ei. Hij sterft later verarmd in Londen.

Max Beckmann - de Leeuwentemmer Beeld -
Mogelijk in de collectie: Tiergarten im Herbst van Erich Heckel Beeld -

300 werken Entartete Kunst
De schatting is dat er van de 1.500 gevonden kunstwerken zo'n 300 tot de geconfisqueerde Entartete Kunst behoren.

Het onderzoekscentrum Entartete Kunst van de Freie Universität Berlin werkt sinds 2002 aan een databank die de inbeslagname door de nazi's in kaart moet brengen. Uiteindelijk zullen in de databank (hier te vinden) meer dan 21 duizend werken van 1.400 kunstenaars worden opgeslagen. De teller staat nu op ruim 10 duizend.

Bij het zoeken op de naam van Hildebrand Gurlitt worden 1829 resultaten gevonden: 1.548 grafieken, 164 aquarellen, 69 tekeningen, 47 schilderijen en een boek. Het gaat om werken van gevierde kunstenaars als Max Beckmann, Heinrich Campendonk, Otto Dix, Wassily Kandinsky, Ernst Ludwig Kirchner, Paul Klee en Oskar Kokoschka.

Adolf Hilter en Hermann Göring (l) kijken naar Entartete Kunst Beeld Reuters

Doodlopend spoor
Er is in de loop der jaren veel kunst teruggevonden en bij musea en verzamelaars terechtgekomen. Maar bij een groot aantal werken loopt het spoor dood bij Hildebrand Gurlitt. Zoals bij Paarden in landschap van de belangrijke expressionist Franz Marc (1880-1916). Een van de werken die gevonden is in het huis van Gurlitt, volgens het Duitse tijdschrift Focus dat het verhaal over nazischat naar buiten bracht.

De databank leert dat Paarden in landschap in 1914 wordt gekocht door het Städtisches Museum für Kunst und Kunstgewerbe in Halle. Na de confiscatie door de nazi's in 1937 staat het vier jaar in een depot in Berlijn. Op 21 maart 1941 komt het in het bezit van Hildebrand Gurlitt. Waar het werk nu is? 'Unbekannt', stelt de databank.

Franz Marc - Paarden in landschap Beeld wikipedia

Twee jaar onderzoek
Vandaag openbaarde Meike Hoffmann van het onderzoekscentrum Entartete Kunst welke werken in het appartement van Cornelius Gurlitt waren opgeslagen. Het gaat onder andere om een onbekend werk van Chagall, en een zelfportret van Otto Dix. Het gaat om 1.406 werken, waarvan de oudste stamt uit de 16de eeuw.

Vooral het tot nog toe onbekende werk van Chagall, dat rond 1920 is gemaakt, is van grote historische waarde, aldus Hoffmann. Ook zijn er schilderijen gevonden van Toulouse-Lautrec, Renoir en Picasso.

Nadat Duitse douaniers die in 2011 in beslag hadden genomen, klopten ze onder meer bij Hoffmann aan voor deskundig advies. Ze heeft er al twee jaar onderzoek op zitten, maar had tot nu toe nog niets bekend gemaakt.

Musea in Duitsland en erfgenamen van voormalig eigenaren van geroofde kunst waren benieuwd naar wat de kunsthistorica zou zeggen. Bij grote musea is veel kunst door de nazi's geconfisqueerd. Onder de museumdirecteuren die uitzagen naar de persconferentie was de Nederlander Peter van den Brink, die het Museum Suermondt-Ludwig in Aken leidt. 'We missen een aantal werken dat in beslag is genomen als Entartete Kunst, onder meer twee schilderijen van Heinrich Davringhausen, werk van August Macke en Walter Ophey', zegt hij. 'We wachten af wat er bekend wordt gemaakt.'

Waar Cornelius Gurlitt zich op dit moment bevindt weet niemand. Hij is op vrije voeten. Vooralsnog hangt hem alleen een aanklacht wegens belastingontduiking boven het hoofd.

Mogelijk in de collectie: Aus einem Irrenhaus van Erich Heckel Beeld -
Mogelijk in de collectie: Pierrot met gitaar van Heinrich Campendonk Beeld -
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234