Woensdag 12/08/2020

Wat we moeten lezen om een beter inzicht te krijgen in de wereld van morgen

De toekomst: het staat in de boeken geschreven

Als literatuur de wereld niet kan veranderen, kan ze ons misschien wel helpen inzicht te krijgen in wat er ons te wachten staat. Welke boeken zijn belangrijk in het licht van de nabije toekomst? Wat moeten we lezen om te begrijpen wat er in 2009 op ons af komt? We vroegen het aan enkele prominente jonge intellectuelen.

Eva Brems

Professor rechtsgeleerdheid en mensenrechtenspecialiste, voorzitster van Amnesty International Vlaanderen

'Een goede roman kan soms meer inzicht bieden in het echte lijden van bestaande mensen dan alle theorieën van mensenrechtenactivisten samen. Het komt alleen niet zo vaak voor dat een verhaal over een prangende mensenrechtensituatie ook nog eens literair de allerhoogste standaard haalt. De vliegeraar van Khaled Hosseini is niet slecht, maar dé uitzondering buiten categorie is Wat is de wat van Dave Eggers, een boek over een Lost Boy: een jongen die de burgeroorlog in Soedan ontvluchtte en na een miserabele tocht en verschillende vluchtelingenkampen in Amerika terechtkwam. Hartverscheurend, prachtig, en toch genuanceerd. Eggers koppelde zijn literaire tournee aan het werven van fondsen. Hij zette de oorlog in Soedan en het thema van vluchtende kinderen op de kaart. Een thema dat nog steeds razend actueel is en zal blijven: 2009 zal niet vrij zijn van humanitaire crises, in Afrika noch elders.

"Eggers baseerde zijn verhaal op jarenlange research: gesprekken met een bevriende Lost Boy, e-mails, ingesproken cassettebandjes en een bezoek aan Zuid-Soedan. Het gebruik van literaire en journalistieke technieken in combinatie met mensenrechtenthema's is iets wat me meer en meer bezighoudt. Je kunt hele arresten van buiten leren, maar echt inzicht krijg je pas als je de verhalen van de mensen erachter leest. Michael Goldhaber, nota bene een Amerikaan, publiceerde onlangs een boek dat vertelt over belangrijke uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens via de verhalen van de slachtoffers zelf: A People's History of the European Court of Human Rights . Ik hou van die interdisciplinaire invalshoek, ook om te gebruiken als ik lesgeef."

Laurent Nkunda

"Verschillende uitgeverijen hebben me al gevraagd om zelf ook een vulgariserend boek over mensenrechten te schrijven, maar daar heb ik helaas geen tijd voor. Zulke publicaties worden niet meegerekend in het puntensysteem waar wij academici voortdurend op worden geëvalueerd. We staan een beetje onder druk om in zo prestigieus mogelijke internationale wetenschappelijke tijdschriften te publiceren. Dat gaat zo als je aan de universiteit werkt en fondsen wilt aanvragen om onderzoeken te financieren. Ik hou er niettemin van om op een drempelverlagende manier met mijn vakgebied om te gaan. Vandaar dat we nu met elkaar praten. (lacht)

"Het komende jaar wordt het ook uitkijken naar hoe het Internationaal Strafgerechtshof verder evolueert. Het orgaan bestaat nog niet zo lang en begint nu pas echt op kruissnelheid te komen. Internationaal strafrecht is maar één onderdeel van ' transitional justice ', de discipline die zich buigt over de vraag wat te doen nadat een oorlog of autoritair regime is afgelopen. Hoe bereik je herstel en verzoening? Kies je voor gerechtigheid of voor de lieve vrede? Dat is een jonge, frisse discipline waarin nog veel te onderzoeken valt. Je geraakt er immers niet met alleen maar recht: je moet je grenzen verleggen naar andere onderzoeksterreinen zoals sociologie, antropologie, geschiedenis, politiek. Hoe moeten we omgaan met een figuur als Laurent Nkunda, bijvoorbeeld? Luc Huyse schreef er een toegankelijk boek over: Alles gaat voorbij behalve het verleden . Huyse is een grote gangmaker in dat gebied tussen de interdisciplinaire rechtsleer en het achterliggende verhaal van daders en slachtoffers: hij heeft pionierswerk geleverd.

"Een ander thema van 2009 dat me persoonlijk intrigeert, is het spanningsveld tussen islam en mensenrechten. Onze benadering van de islam is sterk gebaseerd op angst en dikwijls ook vooroordelen. Als we aan islamitisch recht denken, flitsen er meteen beelden door ons hoofd van stenigingen en afgehakte handen. We steigeren liever bij voorbeelden van fundamentalisme en discriminatie dan dat we oog hebben voor wetgeving en rechtspraak die correcties aanbrengen op de traditie in naam van de mensenrechten. Kennis van zaken, waarbij positieve en negatieve tendensen hun juiste gewicht krijgen, is cruciaal, zeker in tijden van hitsige vrije meningen. In Nederland heeft de Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid een aantal boeiende studies besteld over het hedendaagse islamitisch recht. Die studies geven een goede inleiding tot dat recht, tot de verschillende strekkingen die er bestaan, tot de rol die godsdienst speelt in het échte recht van islamitische landen. De boeken zijn gratis downloadbaar op www.wrr.nl: Dynamiek in islamitisch activisme. Aanknopingspunten voor democratisering en mensenrechten, Sharia en nationaal recht. Rechtssystemen in moslimlanden tussen traditie, politiek en rechtsstaat (J.M. Otto), Reformation of Islamic Thought. A Critical Historical Analysis (Nasr Abu Zayd), Klassieke sharia en vernieuwing (M.S. Berger), Sharia en nationaal recht in twaalf moslimlanden (onder redactie van J.M. Otto, A.J. Dekker, L.J. van Soest-Zuurdeeg).

Luuk van Middelaar

Nederlands historicus en politiek filosoof, woonachtig in Brussel, columnist bij NRC Handelsblad

'Ik heb onlangs Het zwarte boek gelezen, de roman die Orhan Pamuk schreef over zijn geboortestad Istanbul. Een complex boek dat een echte caleidoscoop toont waaruit de Turkse hoofdstad bestaat. Ineens begrijp je de al even grote complexiteit van een van de grote vragen van 2009, die of Turkije al dan niet zal kunnen toetreden tot de Europese Unie. Turkije is een oude bondgenoot van ons continent. Het land was al lid van de Navo voordat de Europese Unie en Gemeenschap werden opgericht. Maar nu wordt er meer dan ooit getwijfeld over wat we moeten doen met dat reusachtige land dat luid en duidelijk op de deur heeft geklopt. Diplomaten in Brussel voorspellen dat het een moeilijk jaar wordt voor de Turks-Europese verhoudingen. Welke richting we uitgaan, ligt volledig open. Het kan twee, drie kanten op vallen. Ook al omdat er geen eensgezindheid bestaat binnen Europa zelf. Duitse christendemocraten zijn tegen wegens godsdienstige motieven, Fransen zijn ook tegen maar moeten vanwege hun ideologie van laïcité , de godsdienstig neutrale staat, natuurlijk andere redenen aanvoeren. Andere landen zijn dan weer wel voor toetreding.

"Zelf voorspel ik dat het concept van de Europese grens zeer belangrijk zal worden. Geografische grenzen zijn lang taboe geweest in het discours over Europa. We vonden ruimtelijke grenzen achterhaald, iets uit de negentiende eeuw. Dat is de laatste jaren aan het veranderen, niet in de laatste plaats omdat Rusland zich opnieuw opwerpt als grootmacht en onrust stookt in de tussengebieden zoals Servië en Oekraïne. Mijn stelling is dat het bewustzijn rond grenzen zal toenemen. Ook de bevolking snakt naar grenzen en zelfdefinitie, naar identiteit. Naar helderheid, die moet worden gebracht door politici."

Hannah Arendt

"Memoires van politici, die lees ik graag. Er valt veel meer uit te leren dan uit wetenschappelijke literatuur, alleen al maar omdat politici veel sterker het gevoel kunnen overbrengen wat het is om beslissingen te nemen terwijl de toekomst nog open ligt. Wetenschappers bestuderen gestolde feiten. Politici creëren die feiten. In de keuzes die zij maken, ligt een moment van vrijheid.

"Dit voorjaar verschijnt bij uitgeverij Boom de eerste Nederlandse vertaling van The Human Condition van Hannah Arendt, haar belangrijkste boek. Het is een echt meesterwerk over het belang van de politiek voor ons gedrag. Ze reflecteert over vrijheid en politiek handelen, over het verschil tussen het gebruik van macht en geweld. Arendt is moeilijk te classificeren en er gaat een ongelooflijke kracht uit van haar interdisciplinaire aanpak, die gaat van filosofie over politicologie en taalkunde. Ze analyseert de Griekse woorden voor 'handelen', 'beginnen' en 'heersen', en suggereert een betekenisvolle verbinding tussen die begrippen. Ze brengt de filosofie van Augustinus en zelfs het kerstverhaal binnen in haar theorieën over het ontstaan van nieuwe systemen, en dat interesseert me mateloos.

"Vandaar ook de ondertitel voor het boek waar ikzelf op dit ogenblik de laatste hand aan leg: De passage naar Europa. Geschiedenis van een begin. Ik doe daarin een poging om de binnenwereld van Brusselse conventies en vergaderingen te verbinden met de geopolitieke gebeurtenissen. Het boek verschijnt in mei bij de Historische Uitgeverij en wordt een geschiedenis van de ontwikkeling van de Europese politiek in haar verhouding tot de buitenwereld. De kleinste details, zoals Sarkozy die op de laatste Europese Raad van regeringsleiders in Brussel boudweg een stoel bijschoof voor zijn klimaatminister, iets wat absoluut not done is, verbind ik met grote evoluties en beschouwingen. Het is een observatie die iets vertelt over de politieke filosofie van de Fransen. Ze houden ervan de boel op te schudden en de regels indien nodig naar hun hand te zetten. Ik hou wel van dat voluntarisme, ja. Het is spannend.

"In verband met de economie in Europa ben ik overigens zeer nieuwsgierig naar een boek over de euro dat in maart verschijnt, van de hand van David Marsh, een oud-topjournalist van de Financial Times: The Euro. The Politics of the New Global Currency . Hij schrijft over de deals achter de schermen vanaf de jaren zestig, zeventig tot vandaag - het fenomeen heeft vandaag niets aan actualiteit ingeboet. Marsh baseert zich op archiefmateriaal en ongepubliceerde interviews met Helmut Schmidt, Helmut Kohl, toplieden van de Bundesbank enzovoort."

Voorspelling

"Op politiek gebied wordt 2009 natuurlijk het jaar waarin iedereen naar Barack Obama zal kijken. Zet hij de messianistische politiek van zijn voorgangers Clinton en Bush voort, of zoekt hij naar een nieuw globaal machtsevenwicht zoals dat tijdens de Koude Oorlog? Hoe ontwikkelt hij de relatie met Europa en met Rusland? In Amerika zijn er twee grote veteranen van het machtspolitieke denken actief: de voormalig Nixonminister Henry Kissinger en de democraat Zbigniew Brzezinski, die nu in de cirkel rond Obama verkeert. Vorig jaar schreef die laatste een boek over hoe de laatste presidenten de Amerikaanse hegemoniale positie in de wereld na de Sovjet-Unie niet goed hebben weten te gebruiken: Second Chance. Three Presidents and the Crisis of American Superpower. Hij was nadien wel zeer lovend over Obama: sinds Kennedy heeft hij niet meer zo'n spitsvondig, absorberend politicus ontmoet. Een boeiende voorspelling in het licht van dit nieuwe jaar."

David Van Reybrouck

Cultuurhistoricus, archeoloog en schrijver

'Ik ben zopas beginnen lezen in Europa Europa: Over de dichters van de Grote Oorlog , het boek dat Geert Buelens schreef over de poëzie die ontstond tijdens de Eerste Wereldoorlog. Buelens beweegt zich op het raakvlak tussen cultuur, politiek en geschiedenis. Dat is enorm verfrissend. Hij weigert om poëzie als louter autonoom te zien, maar beschouwt haar ook steeds als in dialoog met de tijd. Dat was al zo in zijn boek over de verweving van de Vlaamse poëzie met de Vlaamse Beweging. Nu kijkt hij naar wat de Eerste Wereldoorlog met de gehele Europese poëzie gedaan heeft. Dat internationale perspectief heeft niemand hem ooit voorgedaan. Wat een bravoure!

"Ik hou wel van Vlaamse wetenschappers die ambitieus, internationaal en toch ook publieksgericht durven denken. Daarom kijk ik geweldig uit naar De Grote Afrikaanse Oorlog: Congo in de regionale geopolitiek 1996-2006 van Afrikaspecialist Filip Reyntjens. Volgens mij wordt dat een standaardwerk dat ons inzicht zal verschaffen in het Congolese machtskluwen van het afgelopen decennium, en dus ook in de evolutie ervan het komende jaar. Drie weken geleden heb ik Reyntjens nog ontmoet in Kinshasa. Ik was altijd al onder de indruk van zijn eruditie, maar nu was ik live getuige van zijn talent om erg lucide en aangenaam te vertellen. Iets om naar uit te kijken, misschien niet om het literaire, dan wel om het intellectuele genoegen. Het is broodnodig om een situatie als die in Oost-Congo eindelijk eens goed uitgelegd te krijgen, want de bestaande boeken ter zake deugen maar half. Ginder heerst geen strijd tussen de goeden en de slechten: iedere partij heeft begrijpelijke belangen en hanteert tegelijkertijd onaanvaardbare methodes. Het conflict moet je dus begrijpen jenseits von Gut und Böse. Er is alleen maar misère, voor iedereen. In zijn nieuwe boek zal Reyntjens ons ongetwijfeld een verhelderende high level analysis presenteren: hij sprak met hoge militairen, toppolitici en bedrijfsleiders uit het gebied van de Hoge Meren.

"Zelf ga ik liever bottom-up te werk: ik ben geïnteresseerd in de invloed van de macrogeschiedenis op het leven van individuele mensen. Momenteel schrijf ik aan een grote geschiedenis van Congo, te verschijnen in 2010, waarvoor ik al honderden interviews heb afgenomen van burgers. Ik kan me die methode permitteren dankzij de goede studies en overkoepelende analyses van wetenschappers zoals Reyntjens."

Volksopstand

"Wat brengt 2009 voor Congo? Het gaat, vrees ik, van kwaad naar erger. Ik reis al vijf jaar regelmatig rond in Congo en ik ben nog nooit zo pessimistisch geweest. Bij de verkiezingen in 2006 was er veel hoop, maar die is vandaag helemaal verdampt. Ik vraag me af hoelang dit regime het nog zal uitzingen. De burgers zijn misnoegd, de soldaten gefrustreerd. Ik hoop op een volksopstand, maar de mensen zijn murw geslagen, ze hebben al hun energie nodig om te overleven. Toch heb ik onlangs gemerkt hoe gemakkelijk het is om ze op sleeptouw te nemen: ik heb in Kinshasa twintig minuten lang à l'improviste een kerk toegesproken met 1.500 Congolezen. Het is zo gemakkelijk om de gemoederen te bespelen! Iemand met een beetje moed en durf moet erin kunnen slagen om dat volk te bezielen. Maar daar wringt het schoentje: de tentakels van de macht houden de corruptie ongelooflijk in stand. Echt ontmoedigend vind ik dat.

"De meest krachtige mensen die ik in Congo ontmoet, zijn kunstenaars, theatermakers, schrijvers, beeldhouwers. In het theater worden problemen benoemd die elders taboe zijn: prostitutie, corruptie. Freddy Tsimba, een beeldhouwer die ik heb ontmoet, heeft me geïnspireerd tot het schrijven van een cyclus gedichten die in Het liegend konijn zal verschijnen. Scheppen is voor hem een totale behoefte. In zijn werk hoor ik een schreeuw, een revolte en het begin van troost."

Evacuatie

"Wat het gebrek aan staatsmanschap betreft, hoeven we in België echter niet veel onder te doen voor de Congolezen. De avond waarop ik terugkeerde uit Congo zat ik in de talkshow van Phara. Ook Hugo De Ridder zat aan tafel. We hadden het over de politieke toestand in België en De Ridder leek zin te hebben om een nieuw boek te schrijven over de huidige generatie christendemocraten. Hopelijk is hij er al mee bezig, want in zijn tijd was hij toch een van de scherpste en best gedocumenteerde journalisten van naoorlogs België. Het zou voorwaar een boek worden dat inzicht biedt in de uitdagingen van de komende maanden.

"Nog zo'n boek dat nog niet bestaat maar waarvan ik van harte hoop dat het geschreven wordt, zijn de memoires van Johan Swinnen. Tot twee weken geleden was hij de Belgische ambassadeur in Congo - deze maand vertrekt hij naar Madrid, wat zijn laatste post zal worden. Hij was ook diplomaat in Burundi en Rwanda, waar hij moest vluchten ten tijde van de genocide. Het verhaal gaat dat hij bij die evacuatie zijn leven heeft geriskeerd om toch maar zijn befaamde schriftjes te redden, waarin hij alles scrupuleus noteert. Die boekjes zijn zonder twijfel goud waard."

Jeroen Versteele

quotes

Eva Brems: Je kunt hele arresten van buiten leren, maar echt inzicht krijg je pas als je de verhalen van de mensen erachter leest

Luuk van Middelaar: Memoires van politici, die lees ik graag. Er valt veel meer uit te leren dan uit wetenschappelijke literatuur

David Van Reybrouck:

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234