Dinsdag 20/04/2021

Europalia

Wat we kunnen leren over gender van het grootste moslimland ter wereld

In de voorstelling NOSHEHE­ORIT brengt de Javaanse choreograaf Otniel Tasman de lengger-dans terug naar zijn wortels. Beeld rv Arief_Budianto
In de voorstelling NOSHEHE­ORIT brengt de Javaanse choreograaf Otniel Tasman de lengger-dans terug naar zijn wortels.Beeld rv Arief_Budianto

In het Westen nemen we met horten en stoten afstand van de dwanggedachte dat elke mens te categoriseren valt als man of als vrouw. Elders is men al lang overtuigd van het tegendeel. Non-binaire genderidentiteit is eeuwenoud in Indonesië, het land met de grootste moslimpopulatie op aarde.

Het gamelanensemble schakelt een versnelling hoger. De dans volgt het ritme. Dansers wringen hun polsen in ogenschijnlijk pezenscheurende posities, heupen schudden sensueel. De zinnenprikkelende lengger-dans uit het Midden-Javaanse regentschap Banyumas lijkt op het eerste gezicht op honderden andere traditionele dansen uit de Indonesische archipel. Maar schijn bedriegt. Onder de batikjurken, de make-up en de jasmijnbloemen in het haar gaan mannenlichamen verscholen.

Op kunstenfestival Europalia, dit jaar in het teken van Indonesië, brengt de Javaanse choreograaf en danser Otniel Tasman de lengger-dans terug naar zijn wortels. In de voorstelling NOSHEHEORIT volgen we de mannelijke lengger-danser Dariah en diens interne conflict tussen het mannelijke en het vrouwelijke. Langzaam versmelten de twee. Tasman stelt ermee de genderrollen ter discussie – op zich niets nieuws in Indonesië.

Is Indonesië dan niet het land met de grootste moslimpopulatie ter wereld? Toch wel, maar tegelijkertijd is het leven in plaatsen als Midden-Java diep geworteld in mysticisme en tradities die al meegaan van voordat de islam in de 13de eeuw op de Indonesische kusten aanspoelde.

Man met vrouwelijke ziel

Iedereen kent de Thaise ladyboys, maar ook Indonesië heeft zijn variant op het derde gender: waria’s, een samentrekking van wanita (vrouw) en pria (man). De waria komt ter wereld als man, maar bezit de ziel van een vrouw. Dat concept van genderfluïditeit bestaat er al eeuwen. Vroeger bedienden dienaars in travestie de koninklijke families op hun wenken. “Ze hadden al die tijd hun plaats in de samenleving, zeker in de kunsten en dans”, aldus lgbt-activist Dédé Oetomo.

Een waria kleedt zich als vrouw, pronkt met siliconenborsten, maar behoudt doorgaans wel mannelijke genitaliën. Omdat een ingreep duur is, jawel, maar ook omdat de doorsnee-waria de islam aanhangt en gelooft dat hij dient terug te keren naar God zoals hij geboren is – als man. Om diezelfde reden prevelt de waria zijn dagelijkse portie Koranverzen richting Mekka. Geen Indonesiër kijkt ervan op. Waria’s zijn zichtbaar en geïntegreerd in de maatschappij. Toen Barack Obama in de jaren 60 in Jakarta opgroeide, was het waria Evie die voor hem zorgde.

Vijf genders

Op het eiland Celebes gaan de Boeginezen een stap verder. Zij erkennen vijf genders. Naast man of vrouw kan een Boeginees zich calalai, calabai of bissu noemen. Die eerste twee zijn respectievelijk een biologische vrouw die mannenkleren draagt en werkt als smid of mecanicien, en een biologische man die zich in vrouwenkleren tooit en vaak de kost verdient als huwelijksplanner. “De bissu is een metagender, een mix van alle genders”, zegt antropologe Sharyn Graham Davies, auteur van het boek Challenging Gender Norms. “Het is een travestiet-sjamaan die spirituele rituelen leidt.” Zo zegent hij/zij huwelijken, oogsten en pelgrimstochten naar Mekka. Boeginezen mogen dan moslim zijn, ze willen toch graag nog een extra duwtje in de rug vanuit spirituele hoek. Voor de zekerheid.

De bissu combineert traditioneel mannelijke karakteristieken, zoals een mes aan de gordel, met traditioneel vrouwelijke bloemen in het haar. Maar voor de Boeginezen zijn bissu’s meer dan een mix van mannelijk en vrouwelijk: ze vormen eveneens de verbinding tussen het sterfelijke en het goddelijke. En ze spelen een cruciale rol in het scheppingsverhaal. Onze Adam en Eva zijn bij hen hermafrodieten die orde scheppen op aarde. De Boeginezen menen dat de vijf genders samen dienen te leven om voor harmonie te zorgen. Wordt een van hen uitgesloten, zo redeneren ze, dan is de wereld niet meer in balans.

Vijandigheid neemt toe

Maar die traditie verdwijnt. Steeds minder Boeginezen voelen zich geroepen tot een leven als bissu. Elders in de archipel komen de waria’s in de verdrukking. Ze vinden moeilijk werk en kunnen vaak niet rekenen op de steun van hun familie. In de praktijk blijkt het gemakkelijker om een waria te tolereren in het straatbeeld dan in de eigen kroost. De waria’s werken in het beste geval als kapper, schoonheidsspecialist of entertainer, op straat of op tv – in elke tv-show draaft wel een waria op. Veel vaker moeten ze aan de slag als sekswerkers. Ook Obama’s nanny zag zich gedwongen tot een job als prostitué.

“Indonesië is nu een vijandiger plaats voor waria’s dan twintig jaar geleden”, zegt Oetomo. “Conservatisme neemt toe.” En dus moeten waria’s vrezen voor lijf en leden. Zeldzaam is de waria die nooit gepest, afgetuigd of verkracht is. In 2016 moest een Koranschool voor waria’s de deuren sluiten. Zij dreigen zelfs van tv verbannen te worden. “Historisch is de Indonesische islam tolerant”, zegt Davies. “God maakt geen fouten, dus uiteraard staat hij open voor waria’s. Dat lijkt anno 2017 niet meer het geval.”

Het helpt niet dat mensen als onderwijsminister Muhammad Nasir menen dat lgbt-groeperingen geen plaats hebben aan de universiteiten, omdat die “de Indonesische waarden en moraal moeten hooghouden”. Gevolg: toenemend geweld tegen lgbt’ers. En binnen die groep, zo meent Oetomo, zijn waria’s er het beroerdst aan toe. “Homo’s, lesbiennes en biseksuelen kunnen zich verschuilen achter een neutraal uiterlijk. Waria’s zijn heel zichtbaar. Zowel jonge mannen die zich vervelen als islamextremisten vallen hen vaak lastig. Weet je, ik kijk altijd op van de veerkracht, de taaiheid en het gevoel voor humor van de meeste waria’s.” Oetomo zucht diep. “Dat hebben ze ook broodnodig.”

NOSHEHEORIT speelt op 17/10 in Brussel, Lengger Laut van diezelfde Tasman op 20/10 in Antwerpen. De Javaanse danser Rianto toont zijn interpretatie van lengger in Brugge (16/11), Luik (21/11) en Brussel (24/11). europalia.eu

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234