Maandag 17/05/2021

Boeken

Wat voert Poetin in zijn schild?

De Russische president Vladimir Poetin. Beeld PHOTO_NEWS
De Russische president Vladimir Poetin.Beeld PHOTO_NEWS

Voor de aanslagen van Parijs van 13 november was de Russische president Vladimir Poetin de boeman van het Westen. Na de aanslagen werd hij door datzelfde Westen geknuffeld. Maar hoelang zal hij de knuffelbeer blijven?

De vraag is gerechtvaardigd, want de Krim blijft geannexeerd, de oorlog in Oekraïne duurt voort, de sancties van het Westen worden niet opgeheven en in Syrië krijgt Poetin het aan de stok met Turkije. Wat zal de volgende zet van de Russische president zijn?

Toen Vladimir Poetin in 2001 in het Duits de Bondsdag toesprak, maakte Angela Merkel, op dat moment partijvoorzitter van de CDU, zich weinig illusies over de pas door Boris Jeltsin aangestelde Russische president. "Allemaal typisch KGB-gepraat", vertrouwde ze een collega toe. "Vertrouw deze man niet."

De geschiedenis van de voorbije vijftien jaar heeft aangetoond dat Merkel het bij het rechte eind had. Ook Steven Lee Myers komt in zijn biografie van Poetin tot de conclusie dat het Russische staatshoofd zowel zijn eigen bevolking als het Westen voortdurend op grote schaal voorliegt en bedriegt.

De oud-bureauchef van The New York Times in Moskou begaat niet de fout Poetin als een duivel af te schilderen. Zo maakt hij een onderscheid tussen hysterische en dus onbetrouwbare critici zoals oud-KGB'er Aleksandr Litvinenko en de oligarchen Boris Berezovski en Michail Chodorkovski, en mensen zoals de journaliste Anna Politkovskaja, de advocaat Sergej Magnitski en de politici Aleksej Navalny en Boris Nemtsov die met snoeiharde bewijzen hebben kunnen aantonen dat Poetin en zijn vrienden het democratische bestel ontmantelen, de rechtsstaat uitkleden en verkiezingen vervalsen.

Bovendien is de Poetin-kliek door en door corrupt: het land leegroven, en dus zelf schatrijk worden, is hun enige doel. In plaats van hele bevolkingsgroepen te vermoorden, zoals Stalin deed, gaat Poetin slimmer te werk om de oppositie uit te schakelen: hij laat alleen diegenen die hun mond opendoen opsluiten, vergiftigen of doodschieten.

"Het Russische volk is achterlijk", aldus Poetin, nadat hij in 2004 de verkiezingen van onder meer gouverneurs en burgemeesters had afgeschaft. Waarom blijft hij dan zo populair? Myers toont overtuigend aan dat Poetin dankzij een uitgekiende propagandamachinerie de Russen heeft ingespoten met zowel het gif van een extreem patriottisme als een afkeer van de zogenoemd decadente waarden van het Westen. Het is Poetin of de afgrond, dat is zijn boodschap. Een boodschap die duidelijk aanslaat.

De nieuwe tsaar is een stevig gedocumenteerde en gedetailleerde karakterschildering van een man die geen tegenspraak duldt en cynisme tot een politieke ideologie heeft verheven.

Is Poetin ook een man die, achtervolgd door de waan dat hij overal vijanden heeft, bereid is de atoombomknop in te drukken? Garry Kasparov vreest van wel. Kasparov is een mensenrechtenactivist en voormalig wereldkampioen schaken. In 2005 gaf hij het schaken op en begon hij met zijn actiegroep Een Ander Rusland al zijn energie in anti-Poetin-campagnes te stoppen.

Sinds 2013 woont Kasparov in de Verenigde Staten. Een terugkeer naar zijn vaderland zit er niet in, uit angst dat hij zoals zovele critici van Poetin op grond van verzonnen aanklachten voor altijd achter de tralies zal verdwijnen.

'De Nieuwe Tsaar' van Steven Lee Myers krijgt vier sterren. Beeld kos
'De Nieuwe Tsaar' van Steven Lee Myers krijgt vier sterren.Beeld kos

Een waarschuwing

In Het wordt winter spuwt Kasparov zijn gal uit over Poetin. Kasparov weet van zichzelf dat hij geen diplomaat is. Dat neemt niet weg dat hij met onweerlegbare argumenten aantoont dat Rusland vandaag een politiestaat en een schurkenstaat is.

Kasparov slaagt er trouwens ook in een aantal toelichtingen van Steven Lee Myers te verdiepen. Zo onthult hij heel nauwkeurig hoe Poetin en zijn geheime dienst de ware feiten over de gijzeling in de school in Beslan in 2004 hebben verdoezeld.

Voorts is zijn oordeel over Dmitri Medvedev, die tussen 2008 en 2012 de presidentsstoel voor Poetin warm hield, veel strenger. Myers vindt dat Medvedev echt geprobeerd heeft een liberale koers uit te zetten. Volgens Kasparov mocht hij niet eens naar het toilet zonder de toestemming van zijn baas. En de populariteit van Poetin? Myers beweert dat de Russen de president op handen dragen. Kasparov zegt dat de populariteit wordt gemasseerd: de meeste Russen durven immers niet meer te tonen dat ze van Poetin af willen.

Kasparov vergelijkt Poetin zelfs met Hitler: de Russische president deed met de annexatie van de Krim krek hetzelfde als wat Hitler met de annexatie van het Sudetenland (een deel van Tsjecho-Slowakije) in 1938 had gedaan. Maar Kasparov is ook vlijmscherp voor het Westen. Als Poetin Hitler is, dan is Obama Chamberlain. De Britse premier was eind jaren 30 de onbetwiste kampioen van de appeasement, de politiek om Hitler te paaien. En zoals democratisch Europa toen te laf was om Hitler aan te pakken, zo zijn Obama, Merkel en alle andere westerse leiders vandaag te laf om Poetin een halt toe te roepen.

Toch weigert Kasparov zich bij het onvermijdelijke neer te leggen. Het boek 'is een waarschuwing, geen onontkoombare conclusie'. Maar dan moet er wel een en ander gebeuren, zoals het isoleren van dictatoren, investeren in onderwijs, luisteren naar de dissidenten en de mensenrechten als onderhandelingstroef gebruiken. Is Het wordt winter een pamflet van een naïeveling? Wellicht. Maar het is ook een bezielend betoog van een idealist met het hart op de juiste plaats.

'Het wordt winter' van Garry Kasparov krijgt 3,5 sterren. Beeld kos
'Het wordt winter' van Garry Kasparov krijgt 3,5 sterren.Beeld kos

Haarscherp

'Het is oorlog in Europa.' De eerste zin van De wraak van Poetin van Hubert Smeets windt er geen doekjes om. Betekent dit dat de oud-correspondent van NRC Handelsblad tijdens de implosie van de Sovjet-Unie begin jaren 90 ook van plan is een pamflet te produceren?

Allerminst. Na de beginzin volgt een scherpzinnige (en verontrustende) analyse van de bedoelingen en strategieën van het Rusland van Vladimir Poetin. Het is ook een verstandige analyse. In plaats van een zweverige discussie over de kenmerken van de ongrijpbare Russische ziel - het geliefde terrein van de westerling - roept Smeets de raad in van de Russen zelf: politicologen en historici, zakenlieden en sociologen, schrijvers, politici en diplomaten, theologen en filosofen, iedereen met een klare kijk op de geschiedenis van en de ontwikkelingen in Rusland legt uit, verklaart en duidt. Zelfs de gewone Rus, in de persoon van de schoonmoeder van Smeets, doet haar duit in het zakje.

Het boek is voorts erg persoonlijk, volgestouwd met beklijvende anekdoten en herinneringen aan gesprekken en ontmoetingen. Bovendien weerstaat Smeets niet aan de verleiding om zijn uiteenzetting met een flink aantal oneliners, wisecracks, boutades en aforismen aan te vullen.

Dat neemt niet weg dat hij haarscherp, kernachtig en glashelder de ene na de andere pertinente stelling naar voren schuift. De meest cruciale stelling is wellicht dat het voor Rusland elke dag opnieuw 21 juni 1941 is, de dag dat nazi-Duitsland de Sovjet-Unie binnenviel. Elke dag oorlog, dus. Vandaag wordt die oorlog in Oekraïne uitgevochten, aldus Smeets. Het is een strijd tussen twee ideologieën: aan de ene kant een Rusland dat terug wil naar een oppermachtige staat met de burger als gehoorzame onderdaan, aan de andere kant een Europa dat opkomt voor een maatschappij waar de staatsmacht de onderdaan van de burger is.

De wraak van Poetin is een briljante bijdrage tot onze kennis van zowel het huidige als het vroegere Rusland.

Steven Lee Myers, 'De nieuwe tsaar', Prometheus, 512 p., 35 euro. Vertaling Roland Fagel.

Garry Kasparov, 'Het wordt winter', Atlas/Contact, 329 p., 19,99 euro. Vertaling Mariella Duindam en Fennie Steenhuis.

Hubert Smeets, 'De wraak van Poetin', Prometheus, 360 p., 24,95 euro.

'De wraak van Poetin' van Hubert Smeets krijgt 4,5 sterren. Beeld kos
'De wraak van Poetin' van Hubert Smeets krijgt 4,5 sterren.Beeld kos
Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234