Zondag 20/09/2020

Wat verdient een politicus? Niemand die het weet

Politici die zich verrijken door in intercommunales te zetelen, zijn vandaag de gebeten hond. Maar in de praktijk vinden ze nog tal van manieren om hun bankrekening te spijzen. Cathy Galle, Ann De Boeck, Roel Wauters en Lieven Desmet

Het gemiddelde nettomaandloon van de Antwerpse N-VA-schepen Koen Kennis ging de afgelopen dagen massaal over de tongen. 7.237,15 euro: een normaal loon, zo verdedigde burgemeester Bart De Wever (N-VA) zijn schepen. Een postjes- en poenpakker, zo veroordeelde de oppositie. Hij liet het niet aan zijn hart komen, maar Kennis werd in één adem genoemd met de Gentse schepen Tom Balthazar (sp.a), die zaterdag ontslag nam nadat uitlekte dat hij wel erg royaal vergoed werd voor zijn bestuursmandaten in enkele intercommunales.

Heeft de Wever gelijk als hij het loon van Kennis normaliseert, en is dat loon eerder regel dan uitzondering? Hoe komen politici dan tot dergelijke bedragen?

Niet alleen bestuurszitjes in intercommunales leveren extraatjes op, zo blijkt. Ook een kluwen aan bestuursmandaten in gemeentebedrijven, provinciale vzw's en autonome overheidsbedrijven levert extra financiële zuurstof aan tal van Vlaamse politici. En dus dook De Morgen voor de tweede keer deze week in honderden bladzijden jaarrekeningen, mandatenlijsten en wetteksten, op zoek naar het loon van een politicus. Het resultaat? Hoofdpijn en nog meer chaos.

Basisloon is... basis

De tabellen zijn strikt en duidelijk. Wat respectievelijk een schepen, burgemeester en Vlaams Parlementslid als basisloon mogen ontvangen, staat netjes in de wet (zie tabel). De grootte van de gemeente of de stad bepaalt mee de grootte van het loon. Een voorbeeld: Bart De Wever verdient in een grote stad als Antwerpen 132.641 euro bruto per jaar. De burgemeester van Ieper, Jan Durnez (CD&V), krijgt voor zijn burgervaderschap over een stad van bijna 35.000 inwoners 82.213 euro bruto. Een schepen in Gent wordt 99.481 euro betaald, een in Lier 49.327 euro.

Geen grote verrassingen op het eerste gezicht. Tot we de pagina met de lonen van provinciegedeputeerden - bestuurders van een provincie - opensloegen. Zij mogen aanspraak maken op hetzelfde jaarloon als Vlaamse Parlementsleden: wedde plus forfaitaire onkostenvergoeding samen komt dat op afgerond 112.000 euro bruto. Daar komen nog een eindejaars- en een reisvergoeding bovenop. Niet alle schepenen zullen even gelukkig zijn dit te lezen.

Laat staan dat de gemeenteraads- en provincieraadsleden in ons land staan te juichen over bovenvermelde bedragen. Omdat zij verondersteld worden elders een dagtaak te vervullen, maken zij geen aanspraak op een maandloon en worden zij officieel vergoed met zitpenningen. Die bedragen - ook afhankelijk van de bevolkingsaantallen - tussen de 50 en 205 euro per vergadering. Bruto.

Dus cumuleren maar

Volgens sp.a-boegbeeld Johan Vande Lanotte is het logisch dat gemeenteraadsleden met het weinige geld dat zij met hun politieke mandaat verdienen op zoek gaan naar een extraatje. "Voor veel gewone gemeenteraadsleden zijn die bestuursmandaten - vaak goed voor een paar honderd euro per maand - de enige manier om uit de kosten te komen. De meeste verliezen geld als je ziet wat van hen wordt verwacht in een gemeente. Ze moeten present zijn op alle mogelijke activiteiten, trakteren...", zo verklaarde de Oostendse burgemeester in De Standaard.

Op zoek naar extra inkomen om dat rondje bier te kunnen betalen, belanden veel lokale politici dus in de bestuursraad van een intercommunale. De wirwar aan bestuurszetels en de daaraan gekoppelde vergoedingen is nu voer voor grote politieke discussies. Maar daarnaast kunnen politici extra mandaten opnemen in gemeentelijke vzw's of nv's, in ziekenhuizen, in scholenkoepels, in publiek-private constructies en noem maar op.

U volgt niet? Neem als voorbeeld nog even de loonfiche van Koen Kennis erbij. Hij verdient jaarlijks 49.843 euro bruto met zijn mandaten bij intercommunales, maar bijna evenveel, 46.932 euro, met mandaten bij BAM, PMV, het Antwerps Havenbedrijf en VITO. Strengere regels voor intercommunales zouden dus slechts de helft van de bijverdiensten van Kennis raken en de rest ongemoeid laten.

Let wel: lokale politici mogen cumuleren. Daar is op zich niets mis mee. De cumulregels zijn bij wet vastgelegd. Een lokale mandataris mag met zijn publieke mandaten maximaal anderhalve keer de wedde van een parlementair verdienen. Ruw gerekend komt dat in totaal neer op een slordige 170.000 euro bruto per jaar. Wat ze in de privésector mogen bijverdienen, is niet gelimiteerd. Siegfried Bracke (N-VA) die als bestuurslid bij Telenet aan de slag is en volgens De Tijd daarvoor 12.000 euro per jaar en 2.000 euro per vergadering betaald krijgt, dat mag wettelijk dus perfect.

Regels ontwijken

Net als bij de intercommunales is het hard zoeken naar een duidelijk overzicht van gemeentelijke of provinciale mandaten, laat staan dat met één druk op de knop geweten is hoeveel politici ermee verdienen. En net als bij intercommunales worden politici steeds slimmer in het ontwijken van allerlei cumulregels die ervoor zorgen dat extra mandaten onbezoldigd blijven.

De regel zegt bijvoorbeeld dat burgemeesters en schepenen die zetelen in zuiver gemeentelijke constructies daar, in tegenstelling tot gemeenteraadsleden, geen extra vergoeding voor mogen ontvangen. Dat euvel lossen steeds meer gemeentes op door dezelfde truc toe te passen als de intercommunales: van structuur veranderen zodat er toch vergoedingen mogen worden opgestreken.

Een voorbeeld: als een havenschepen in een zuiver gemeentelijk havenbedrijf zetelt, dan zou hij daar eigenlijk, volgens de wet, niets extra's voor mogen ontvangen. Maar zowel de Gentse havenschepen als die van Antwerpen wordt daar wel degelijk voor vergoed. In de haven van Oostende zitten dan weer enkele Oostendse schepenen helemaal onbezoldigd. Reden? Zowel het Havenbedrijf Gent als dat van Antwerpen heeft zich enkele jaren geleden van een autonoom gemeentebedrijf omgevormd tot naamloze vennootschap van publiek recht. De haven van Oostende bleef een gewoon autonoom gemeentebedrijf.

Dezelfde vluchtwegen kunnen worden gebruikt voor ziekenhuisconstructies, schoolinitiatieven en dergelijke meer. Neem nu de ziekenhuizen. Twee Aalsterse schepenen blijken een bezoldigde functie in het Algemeen Stedelijk Ziekenhuis te hebben. De burgemeester van Diest wordt dan weer niet betaald als bestuurder in het Algemeen Ziekenhuis van zijn gemeente.

Alles hangt blijkbaar af van hoe je de structuur van je ziekenhuis uitbouwt. En raad eens wie over die structuur mag beslissen? Jawel, de bedrijven, vzw's, ziekenhuizen... beslissen autonoom over welke structuur ze willen. Ons beslist over ons. Niemand die daar controle over houdt, laat staan zicht heeft op wie waarin zit en hoeveel die daar verdient. Het is een kluwen waar een kat haar jongen niet in terugvindt.

Johan Ackaert, professor lokale politiek aan de UHasselt, bevestigt: "In de jaren 70 was het organigram van een gemeente eenvoudig. Je had een gemeentebestuur, een OCMW dat door het gemeentebestuur werd aangestuurd en een kerkfabriek", zegt hij. "Vandaag heb je nog steeds een gemeentebestuur en een OCMW, maar nu zweven daar een heleboel satellieten rond. Intercommunales, autonome gemeentebedrijven, politieraden, enzovoort. Al die satellieten sluiten onderling akkoorden af, waardoor een groot netwerk ontstaat."

Net dat vormt een gevaar voor de transparantie. "De netwerkstructuur heeft, in tegenstelling tot vroeger, geen dominant centrum meer. Vandaag heeft een gemeentebestuur niet langer de regie en de controle van de gemeente in handen, maar is het slechts een van de vele organen", zegt Ackaert. Een evolutie die in heel Europa te zien is. "Het beleid wordt niet meer vormgegeven door een lokale overheid, maar door allerlei lokale organisaties."

Nog meer mandaten op Vlaams niveau

En u dacht dat het hier zou stoppen? Neen hoor, ook op Vlaams niveau zagen door de jaren heen constructies het licht waarvan de raden van bestuur politici nodig hebben om te kunnen opereren. Veelal bezoldigd. Het zijn plekken waar partijen hun verkozenen naartoe sturen, maar die ook gebruikt worden om niet-actieve maar wel belangrijke partijleden een rol van betekenis te geven.

Een bekend voorbeeld is de VRT, met als voorzitter Luc Van den Brande (CD&V), die tevens voorzitter is van Technopolis, de Mechelse technologiehub. Bij De Lijn zit N-VA'er Marc Descheemaecker dan weer de raad van bestuur voor. Het zijn vaak plekken die een mooie vergoeding opleveren. Bij de VRT krijgt een bestuurslid een jaarlijkse vergoeding van 2.500 euro bruto en 250 euro per bijgewoonde vergadering. Geen Telenet-tarieven, maar toch.

Ook de loonbrief van Kennis toont aan dat deze mandaten brood op de plank brengen. Als bestuurder van de Beheersmaatschappij Antwerpen Mobiel verdient hij 15.333 euro bruto per jaar. In zijn gezelschap bevinden zich onder meer Patrick Verjans (sp.a) en Wivina Demeester (CD&V).

Via de participatiemaatschappij PMV strijkt Kennis dan weer 21.193 euro op. Vergaderen daar onder meer mee: Raf Suys (CD&V), Sas van Rouveroij (Open Vld) en ook weer Patrick Verjans (sp.a).

Verder langs Vlaamse wegen zijn er nog meer betaalde zitjes in het Vlaamse Vredesinstituut, LSM (een afsplitsing van de Limburgse investeringsmaatschappij LRM), Flanders Investment & Trade en noem maar op. De wakkere burger die hier een overzicht van wil, mag aan het rekenen en excellen slaan. Voor enkele weken.

Hoger loon als oplossing?

7.237,15 euro. Is het loon van Koen Kennis nu wel of niet representatief? Wie dat te weten wil komen, zal door het 918 pagina's lange document moeten ploegen waarin het Rekenhof oplijst welke politicus welke mandaten uitvoert. Om vervolgens per bezoldigd mandaat uit te vlooien hoeveel de vergoeding bedraagt. Om deze dan vervolgens en uiteindelijk op te tellen bij het basisloon.

Of het is wachten tot alle burgemeesters en schepenen doen wat sp.a en Groen in Gent gisteren gedaan hebben: hun inkomen bekendmaken. Daaruit blijkt bijvoorbeeld dat Daniël Termont (sp.a) in 2015 naast zijn jaarloon van 130.233,18 euro bruto als burgemeester nog 40.421,40 euro bruto aan vergoedingen voor andere mandaten opstreek. Topverdiener bij Groen is Filip Watteeuw, met 94.982,27 euro bruto als schepenloon en 7.247,64 euro bruto aan bijkomende vergoedingen.

Dat het kluwen moet worden ontward, daarover groeit de consensus. Maar om fundamenteel het tij te keren heeft professor Ackaert een licht provocatief voorstel: geef politici meer basisloon. Dan hoeven ze niet bij te klussen.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234