Zaterdag 08/08/2020

Wat u niet weet over Kerstmis

Vijf kerstrevelaties

De een vindt het maar niets, de ander ervaart kerst als een magische periode. Maar los van religie, traditie en vrede op aarde voor alle mensen van goede wil, is Kerstmis ook een thema dat wetenschappers in de ban houdt. Hun ontdekkingen mogen dan triviaal lijken, ze bieden alleszins ideaal praatvoer om de hiaten tussen de garnalencocktail, de kalkoen en de cadeautjes te vullen.

door Cathérine Ongenae

1 Jezus werd niet geboren in een stal

Volgens het kerstverhaal werd Jezus geboren in Bethlehem, in een stal. Het heilige koppel was in de geboortestreek van Jozef vanwege een volkstelling. Ze kwamen laat aan, en de herbergen waren vol. Ze zochten onderdak in een stal, waar Maria het leven schonk aan een zoon. Dit is de versie die iedereen kent uit het evangelie volgens Lucas. Maar, zo zegt Ken Bailey, directeur van het instituut voor studies van het Nieuwe Testament in Beiroet, deze versie is niet alleen verkeerd vertaald, bovendien lijdt ze onder een hedendaagse, westerse misinterpretatie.

Wat de Bijbel vertelt, is het volgende. Maria beviel van haar eerste zoon, wikkelde hem in doeken en legde hem in een kribbe. Wat men in het Westen onthield van dit verhaal is: Jezus lag in een kribbe. Een kribbe is een object dat men normaal gezien in een stal vindt. Conclusie: Jezus is geboren in een stal. Wat iedereen lijkt te vergeten, aldus Bailey, is dat elke boerenfamilie in Libanon en Palestina, althans in die tijd, zijn onderkomen deelde met de dieren. Enerzijds omdat de kippen, koeien, schapen en ezels de huizen warm hielden, anderzijds omdat ze binnen veilig waren voor veedieven. De huizen waren zo gebouwd dat de dieren op het gelijkvloers vertoefden, terwijl de familie samenleefde op een verhoogd terras, ongeveer een meter van de begane grond. Op de rand daarvan stonden de voederbakken van de dieren, meestal gevuld met stro. Soms had zo'n huis ook een gastenkamer. Baileys stelling is dat Jezus werd geboren in het huis van eenvoudige boeren, in de leefruimte van de familie, en inderdaad in een kribbe werd gelegd, waar het het warmst was. Een en ander heeft volgens Bailey te maken met een foute vertaling van het Grieks. Zo zou de vertaler het woord herberg hebben gebruikt waar eigenlijk gastenkamer werd bedoeld. Dat houdt steek, omdat de familietraditie nooit zou toestaan dat een verwant in een herberg zou logeren. De regels van de gastvrijheid dicteerden dat de familie van Jozef hem en zijn vrouw moest onderbrengen. Maar omdat de gastenkamer al bezet was, werd het koppel opgenomen in de familiekring. Tot daar dus de kerststalactie van de paus, om maar te zwijgen over die honderdduizenden preken over het feit dat het arme kindje Jezus in een ijskoude stal werd geboren omdat niemand zijn ouders wilde binnenlaten.

2 De drie Wijzen brachten de Messias een pijnstiller

Wierook, goud en mirre, dat zijn de geschenken die de Wijzen volgens de overlevering uit het Oosten meebrachten. Goud, oké, maar waarom wierook, en wat is mirre precies? Dat het niet om geurstokjes uit Het Kruidvat gaat, mag duidelijk zijn. Wierook en mirre waren 5.000 jaar geleden al welriekende harsen, gewonnen uit boomschors. De traditionele wierook is afkomstig van een doornige boom, de Boswellia carteri, een specimen dat groeide in de droge gebieden in Noord-Afrika en Zuid-Arabië. De hars werd geoogst door nomadische volkeren, die inkervingen maakten in de stam van de bomen om enkele maanden later de harstranen op de littekens te plukken. Ook mirre is een geel-rood, olieachtig en bitter smakend hars, geproduceerd door een kleine boom, de Commiphora myrrha, die in Ethiopië en Kenia groeit.

Beide harsen lijken op elkaar, en zijn volgens biologen een afweersysteem van de bomen tegen termieten. Harsen beschikken over antibiotische eigenschappen, de oude Egyptenaren gebruikten ze bijvoorbeeld om wonden te behandelen of zelfs hun doden te balsemen. Vooral mirre beschouwden de Egyptenaren als de tranen van Horus, de god van de zon en de maan. Bij de oude Grieken stond het goedje bekend als een probaat middel tegen infecties en hoest.

Hedendaagse studies hebben aangetoond dat beide harsen inderdaad antiseptische eigenschappen hebben, en goed zijn tegen schimmel, ontstekingen en longaandoeningen. Onderzoekers aan de universiteit van Firenze onderzochten het gebruik van mirre in Bijbelse context. Ze dienden mirre toe aan een groepje laboratoriummuizen en plaatsen ze vervolgens op een hete plaat. De muizen met mirre hadden minder last van de hitte dan de proefdieren die niets hadden gekregen. Volgens de wetenschappers toont dit aan dat mirre een pijnstiller is die qua efficiëntie kan worden vergeleken met morfine. Teruggekoppeld naar de Bijbelse verhalen kan dit verklaren waarom Jezus vlak voor zijn kruisiging vinum murratum te drinken kreeg, wijn met mirre. Volgens de wetenschap werd Jezus met andere woorden zwaar verdoofd.

3 Als Maria nog maagd was toen ze zwanger werd, zou Jezus een meisje moeten zijn. Of beter: zij een man

Volgens de evolutie van de wetenschap lijkt een maagdelijke geboorte vandaag veel plausibeler dan een dikke 2.000 jaar geleden. De hedendaagse kloontechnieken zijn er ver genoeg voor gevorderd. Maar voor de wetenschap zover was, kon men zeker zijn van het feit dat een menselijke maagd geen kinderen kan krijgen. Zelfs niet als ze hermafrodiet is, zoals een slak, want menselijke hermafrodieten zijn steriel.

Toch zijn de wetten van de natuur niet tegen maagdelijke geboortes. Een eitje kan perfect ontwikkelen, zij het bij bijen en wormen. Dit proces heet parthenogenesis, en is gebruikelijk bij één soort op de duizend. Maar als Maria al genoeg had gehad aan haar eicel, dan was Jezus een meisje geweest, want dan had hij al zijn genetisch materiaal van zijn moeder ontvangen, die enkel X-chromosomen kan doorgeven aan haar nageslacht. Helaas is de optie dat vrouwen zich alleen kunnen voortplanten, reeds vroeg in de evolutie afgeschaft. Zoogdieren kunnen zich enkel voortplanten als een mannetje en een vrouwtje daarvoor het nodige doen.

Al wil het weleens gebeuren dat een onbevruchte eicel zich spontaan gaat delen. Dit selfmade embryo zal beenderen en zenuwen aanmaken, maar blijkt niet in staat te zijn spierweefsel te produceren. Het eindproduct is een vreemdsoortig gezwel, een mengsel van tanden en haar, beter bekend als een teratoma. Dit leert ons dat de vrouwelijke chromosomen en de mannelijke elk hun eigen taak hebben. Zo zijn de mannelijke genen bijvoorbeeld verantwoordelijk voor de ontwikkeling van de placenta. Zonder mannelijke genen was Jezus niet eens ergens geraakt als embryo.

Een andere mogelijkheid is dat Maria in feite een man was met een genetische afwijking die ervoor zorgt dat de cellen in haar lichaam het mannelijk hormoon testosteron niet herkenden. Een genetische man dus, die er uiterlijk uitziet als een vrouw. Alleen zou zo'n vrouw geen baarmoeder hebben, en bijgevolg onvruchtbaar zijn. Al is het volgens de Britse geneticus Sam Berry perfect mogelijk dat een uitzonderlijk geval wel eicellen en een baarmoeder kan hebben. Als er dan parthenogenese plaatsvindt, én het lichaam zou plots wel de mannelijke genetische code erkennen, dan zou een man die uiterlijk op een vrouw lijkt toch op een maagdelijke manier van een zoon kunnen bevallen. Sam Berry is professor in de genetica aan de universiteit van Londen, en bovendien zeer gelovig. Het zoeken naar biologisch mogelijke antwoorden op de onnatuurlijke mirakels uit de Bijbel is zo ongeveer zijn levenswerk. Ook dit nog: het hoogste levende vrouwelijke wezen dat door parthenogenese een mannelijke nakomeling kan creëren, is een kalkoen. Dit kan geen toeval zijn.

4 De Kerstman is een illusie veroorzaakt door drugs

Niemand minder dan de Coca-Cola Company claimt de intellectuele rechten van het prototype van de universele in rood en wit geklede Kerstman. Voor 1931 wilde de ene Kerstman als eens verschillen van de andere. Volgens sommigen zag hij eruit als een groene elf, volgens anderen als een sombere Sinterklaas, een enkele overlevering heeft het zelfs over een angstaanjagende figuur gekleed in dierenhuiden. Maar in 1931, zo zegt de publiciteitsmachine van Coca-Cola, droeg het bedrijf Haddon Sundblom, een jonge Zweedse artiest, op het imago van Santa Claus wat op te peppen.

Het rode pak met witte pelsranden, de lederen riem, de muts, de pijp, zelfs de dikke witte baard en de blozende kaken, zezijn allemaal zijn werk. Is Santa inderdaad een slimme personificatie van Coca-Cola? Zijn kleuren suggereren van wel, maar er is ook een rivaliserende, minder commerciële theorie.

Ene Patrick Harding van de universiteit van Sheffield beweert dat het beeld van de Kerstman en zijn vliegende rendieren meer te danken heeft aan een paddenstoel dan aan een drankmerk. Meer bepaald de vliegenzwam, die in Noord-Europa vaak werd gebruikt als een geestesverruimend middel. De zwammen zijn licht giftig, hebben hallucinogene eigenschappen en wordt door sjamanen in Lapland gedroogd voor ze ritueel worden gebruikt in een smalle diepe put die vaagweg op een schoorsteen lijkt. De kleuren van de Kerstman zijn volgens Harding die van de vliegenzwam, die rood met witte stippen is. Het vliegen zou een referentie zijn aan het gevoel van uit het lichaam te treden van de gebruiker. En ook het wilde lachen - hohoho - van de brave dikzak zou volgens hem gebaseerd zijn op het hysterische gelach van iemand die onder invloed is.

En de rendieren? Die lijken onverdeeld dol te zijn op urine die muscimol bevat, het chemische bestanddeel dat al die binnenpret veroorzaakt.

5 Wie volgt Scrooge?

Kerst zoals dat nu bij ons wordt gevierd, heeft veel te danken aan de schrijver Charles Dickens. Hij was het die in 1843 A Christmas Carol publiceerde, het verhaal van de ellendige vrek Scrooge die op kerstnacht wordt bezocht door de geesten van het verleden, vandaag en de toekomst. Ze tonen hem de ellende die hij aanricht, hoe de wereld zou zijn zonder hem, en hoe die zou kunnen zijn als hij wat beter zijn best deed voor zijn medemens. Het boek verscheen op 19 december 1843, en tegen kerstavond waren er 6.000 exemplaren over de toonbank gegaan. Twee maanden later werd het verhaal gespeeld door acht verschillende theaters. Charles Dickens was een sociaal bewogen man die vreesde voor de gevolgen van het machinetijdperk op de samenleving. Het verhaal was bedoeld als een aanklacht tegen de negatieve gevolgen van het industriële tijdperk. Ook toen al sprak men over de goede oude tijd, waarin mensen nog iets voor elkaar deden. Het verhaal had impact: kranten schreven dat meer mensen een goede daad wilden stellen na het lezen van het boek dan na het horen van een preek in de kerk. Met zijn beeld van de familie die met kerst gezellig rond de dis zit, is Dickens een van de grondleggers van het kerstfeest zoals dat bij ons nog steeds wordt gevierd: een familiefeest waarbij de banden opnieuw worden aangehaald.

SCROOGE is vandaag ook de afkorting van Society to Curtail Ridiculous, Outrageous and Ostentatious Gift Exchanges, een Amerikaanse vereniging die mensen wil stimuleren elkaar nuttige geschenken te geven zoals een lesboek, een rookalarm of een eerstehulptasje. Een slecht idee dat niet alleen de gezelligheid verknoeit, maar ook nog eens vergeet wat een opkikker de feestperiode elk jaar is voor de economie. Een zesde van alle aankopen in de Verenigde Staten zijn kerstcadeaus, en in Groot-Brittannië is 8% van de economie gewijd aan de productie van artikelen in de cadeausector. Kerstmis is bijgevolg een paradox: enerzijds een religieus en sociaal feest, anderzijds een commerciële bedoening. Maar, zo zeggen antropologen, het is geen toevallige paradox. Kopen en geven maken net deel uit van de kerstactiviteiten omdat deze handelingen de familiebanden bevestigen, iets wat af en toe nodig is in deze materialistische en onpersoonlijke wereld. n

Deze weetjes vonden we in het boek 'Can Reindeer Fly? The Science of Christmas', van de Britse auteur Roger Highfield. De man werkt als wetenschappelijk medewerker bij de krant 'The Daily Telegraph'. Hij schreef onder meer ook 'The Science of Harry Potter. How Magic Really works'.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234