Dinsdag 17/05/2022

'Wat telt is gerechtigheid'

In Noorwegen start vandaag het proces tegen massamoordenaar Anders Behring Breivik (33) die in augustus vorig jaar 77 mensen vermoordde, 8 bij een bomaanslag in Oslo en 69 jongeren tijdens een schietpartij op het eiland Utoya. 'Dit proces mag vooral niet zijn propagandashow worden.'

Op 22 juli 2011 ontplofte een autobom voor het hoofdkwartier van de regeringspartij in het centrum van de Noorse hoofdstad Oslo. Acht mensen kwamen daarbij om het leven. Bommenlegger Anders Behring Breivik (33) reed vervolgens naar de kust en nam een bootje naar het eiland Utoya. Daar vond op dat ogenblik een politiek zomerkamp plaats van AUF, de jeugdafdeling van de Noorse Arbeiderspartij. Verkleed als politieagent drong Breivik er binnen met de smoes dat hij de aanwezigen kwam beschermen na de aanslag in de hoofdstad. Korte tijd later opende hij het vuur. Liefst 69 jongeren overleefden zijn kogelregen niet. Sommige gewonden maakte hij koelbloedig af, andere slachtoffers verdronken in het ijskoude water tijdens een vergeefse poging weg te zwemmen. In de komende tien weken zullen nabestaanden en overlevenden in de rechtszaal, of via grote beeldschermen in zeventien rechtbanken elders in het land, oog in oog komen te staan met de massamoordenaar.

Jon Magnus, senior reporter van de populaire krant Verdens Gang (VG), herinnert zich 22 juli nog als gisteren. "Ik werkte hier in de redactie toen tweehonderd meter verderop de autobom ontplofte", zegt hij in een telefonisch gesprek. "Door mijn ervaring als oorlogscorrespondent wist ik meteen dat het geen ongeval was. Overal lag versplinterd glas. De voorgevel van ons gebouw was een ravage. Dit was een terreuraanslag." Nauwelijks bekomen van de schok gingen hij en zijn collega's aan het werk. Korte tijd daarna moesten ze ook uitrukken om verslag te doen over het bloedbad in Utoya.

Aan de kust voor het lieflijke eiland werden zwaar geschokte overlevenden zoals Lars-Martin Haugland (18) aan land gebracht. Met een zwemvest had hij zich gered. Drie kwartier zwom hij voor uitgeput werd opgepikt. "Ik dacht: beter verdrinken dan een kogel in het hoofd", vertelde hij ons toen daags nadien, na een herdenkingsdienst in de Dom van Oslo voor tal van zijn gedode vrienden. Vandaag gaat het terug iets beter met hem, "dankzij de goede steun van mijn familie en makkers", benadrukt hij.

Als rechtstreekse ooggetuigen van Breiviks terreur kijken zowel Magnus als Haugland reikhalzend uit naar het proces dat maandag van start gaat in een strengbeveiligde rechtszaal in Oslo. Omdat Haugland niet zal getuigen, mag hij nu al vrijuit spreken over de zaak. "Van de 600 aanwezigen op het eiland zijn slechts honderd getuigen geselecteerd. Ik ben er niet bij, maar ben daar eigenlijk blij om. Ik vind niet dat Breivik de aandacht verdient die hij zelf verlangt. Als ik er wel had gestaan, dan zou ik hem gezegd hebben sterker te zijn dan hem, dat wij, alle overlevenden, uiteindelijk sterker zijn dan hem. Wat voor ons telt is dat hij gestraft zal worden. Hoe maakt mij niet uit."

De hoe-vraag verdeelt wel de rechtbankexperten en een groot deel van de publieke opinie. "De hamvraag op het proces is immers: is Breivik nu gek of niet?", zegt journalist Magnus. "Een centrale rol op het proces is weggelegd voor de psychiaters die twee tegenstrijdige rapporten over zijn toerekeningsvatbaarheid schreven."

Een eerste psychiatrisch rapport besloot vorig jaar dat Breivik aan 'paranoïde schizofrenie' leed en 'psychotisch' was. Een tweede team psychiaters besloot vorige week dat Breivik wel degelijk een bewust geestesvermogen heeft.

"Het oordeel ligt nu in de handen van de rechters. Breiviks gedrag tijdens het proces zal een bepalende rol spelen", denkt Magnus. "Wat de uitkomst ook is, wat telt is gerechtigheid." Als de vijf rechters volgen dat Breivik bij zijn volle verstand was tijdens zijn misdaden riskeert hij op papier maximum 21 jaar, al kan die celstraf wel onbeperkt verlengd worden. Als de rechters oordelen dat hij krankzinnig is, volgen regelmatige evaluaties. In beide gevallen is de kans dat hij ooit nog vrijkomt gering.

Opvallend is dat zowel de verdediging van de nabestaanden als van de dader pleiten dat hij niet gek is, hetzij om andere redenen. "De slachtoffers geloven niet dat Breivik recht heeft op psychiatrische behandeling", verklaarde hun advocate Mette Yvonne Larsen. "Hij moet in de gevangenis opgesloten worden." Breivik zelf schreef in een brief van 38 pagina's aan een Noorse krant eerder een krankzinnigverklaring te beschouwen als de 'ultieme vernedering'. Hij zal pleiten dat zijn aanslagen beoordeeld moeten worden als politieke daden.

'Overname door moslims'

In een 'politiek manifest' dat hij voor de aanslagen verstuurde aan allerlei rechtsextremisten, waaronder enkele Vlaams Belangers, stelde hij Europa "te willen redden van een overname door moslims" die mogelijk werd gemaakt door een "multiculturele linkse elite". Daarom nam hij de Arbeiderspartij onder vuur. Zijn advocaat Geir Lippestad zei aan persbureau Reuters dat de Noorse bevolking zich moet voorbereiden op een 'zware en intensieve' getuigenis van Breivik. "Hij zal niet alleen zijn daden toelichten, maar ook zeggen dat het hem spijt dat hij niet verder is gegaan bij zijn aanslagen."

Lippestad zorgde de voorbije week voor controverse in Noorwegen omdat zijn getuigenlijst een rariteitenkabinet is geworden. Zo roept hij zowel de rechtsextremistische Noorse blogger Fjordman op, die Breivik herhaaldelijk citeerde in zijn pamflet, als de salafistische mollah Krekar. "Breivik zou zo willen aantonen dat je niet gek moet zijn om radicaal te zijn, maar als je het mij vraagt wil hij er vooral een mediacircus van maken dat zoveel mogelijk de aandacht richt op zijn persoon", zegt VG-journalist Magnus. "Dat mag vooral niet gebeuren. Dit proces mag vooral niet zijn propagandashow worden. Het zou me niet verwonderen dat de rechters daarom sommige van Breiviks getuigen uitsluiten. Ik heb vertrouwen in onze justitie. Onze rechters zijn harde mensen. Ze zullen niet zigzaggen maar bij de feiten blijven: zijn vreselijke misdaden."

Toch blijft de vraag welk gewicht de rechtbank zal toekennen aan Breiviks manifest als bezwarend bewijsstuk. Want als de rechter oordeelt dat hij inderdaad handelde uit politieke motieven, komen op het proces ook zijn inspiratiebronnen in het vizier.

Volgens professor geschiedenis Øystein Sørensen van de Universiteit Oslo, die als expert totalitarisme mogelijk voor de verdediging van nabestaanden zal getuigen op het proces, mogen de ideologische beweegredenen van Breivik vooral niet worden onderschat. "Zijn terreurdaden waren uiteraard gek en ontspoord, maar waren wel lang vooraf gepland en wortelden in een sterke ideologische legitimatie", zegt hij in een telefonisch gesprek. "Breivik was geen 'dolle schutter'. Hij had zijn vijanden zorgvuldig geïdentificeerd. Hij beschouwde zijn terreurdaad als de eerste stap in een burgeroorlog, die hij dacht uit te lokken. Breivik pleegde een ideologische, politieke, terreurdaad. Ook toen hij zijn plan uitvoerde wist hij precies wat hij deed. Breivik was goed op de hoogte van de Noorse wetten. Hij wist dat hij fout was, zowel volgens de wet als volgens de morele overtuiging van de meerderheid van de publieke opinie."

Sørensen zegt parallellen te zien tussen het wereldbeeld van Breivik en de nazi's die berecht werden in Neurenberg. "Breivik heeft een totalitaire geest. Net zoals andere totalitaire denkers heeft hij een apocalyptische visie op de samenleving. Totalitaire apocalyptici geloven dat de huidige samenleving gedoemd is te verdwijnen als zij niet tussenbeide komen. Tegelijk menen ze dat ze daarom een deel van de samenleving zelf moeten vernietigen. Net zoals Hitler, Stalin, maar ook Osama Bin Laden, streeft iemand als Breivik naar een 'zuivere samenleving met nieuwe mensen'. Ze denken het morele recht te hebben om te moorden, te terroriseren en ander geweld te gebruiken om hun doel te bereiken. Ze willen een revolutionaire breuk met het heden. Ze zijn antipluralistisch. Al hun vijanden moeten vernield worden. Breivik beschouwt zichzelf als onderdeel van een elite. Hij speelt God. Hij denkt het morele recht te hebben een nieuw, monocultureel Europa te bereiken door het te zuiveren van 'culturele marxisten, liberalen en moslims'."

Breivik opereerde als lone wolf, maar volgens Sørensen staan met hem ook voor een stuk zijn ideologische inspiratiebronnen terecht. "Breivik is in zekere zin een product van het internetextremisme. Dit wordt dus ook een proces over zienswijzen. Tegelijk is het belangrijk om niet iedereen over dezelfde kam te scheren en de niveaus te nuanceren. Je moet een onderscheid maken tussen rechtsextremisten die binnen het democratische speelveld blijven en revolutionaire terroristen zoals Breivik die overgaan tot geweld." De academicus wijst er bijvoorbeeld op dat de rechtsradicale Noorse Vooruitgangspartij sinds de bloedbaden zijn anti-islamretoriek heeft gematigd.

Sørensen plaatst Breivik eerder in dezelfde categorie als de twee bommenleggers van de Nuclei Armati Rivoluzionari (NAR), wiens aanslag op het treinstation van de Italiaanse stad Bologna in augustus 1980 85 doden eiste. Daar koppelt hij een waarschuwing aan vast: Breivik is geen geïsoleerde gek. "Ik vrees dat hij een ideologische cultfiguur kan worden voor sommige, weliswaar zeer extreme, rechtsradicalen. Ik ben bang dat hij navolging kan krijgen. Dat is zeer gevaarlijk."

Journalist Magnus denkt echter niet dat een gelijkaardige aanslag nog in Noorwegen kan plaatsvinden. "Dit was een uitzonderlijke gebeurtenis. Noorwegen heeft ondanks Breivik de draad weer opgepakt. Behalve de premier en de defensieminister lopen onze regeringsleden hier terug rond zonder lijfwacht. Deze ochtend liep ik hier in het centrum nog de onderwijsminister tegen het lijf en we maakten een praatje. Ik denk dat we als samenleving het kwaad beantwoord hebben met méér democratie en openheid. Het Breivik-proces moet dit donkere hoofdstuk uit onze geschiedenis afsluiten."

De nabestaanden en overlevenden blijven wel voor altijd achter met een litteken, dat de komende tien weken weer open wordt gesneden. Desondanks is ook Utoya-overlevende Lars-Martin Haugland opvallend optimistisch over de toekomst. "Haat koesteren is nu eenmaal geen optie. We moeten terug vooruit kijken, terwijl we met liefde in ons hart denken aan de mensen die we hebben verloren."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234