Dinsdag 21/01/2020

Na de verzoening

Wat staat Cuba nu te wachten?

Beeld AP

Wat staat de gewone Cubaan te wachten? Die vraag stelt iedereen zich na de aangekondigde normalisering van de relaties tussen Cuba en de VS. Want afscheid nemen van een decennia-oud economisch model, gebeurt niet zomaar. "Hoe dan ook: de Cubanen zullen hun eigenheid willen bewaren."

Toen John Kennedy op 7 februari 1962 de wet ondertekende die het handelsembargo tegen Cuba instelde, had de jonge president de avond ervoor opdracht gegeven om alle Petit Upmann-sigaren op te kopen die er in Washington D.C. te vinden waren. Meer dan 1.000 exemplaren van de dure Cubaanse sigaar konden medewerkers van JFK nog op de kop tikken. Pas dan mocht het slot op de handelsrelatie met het communistische Cuba. Of hoe hypocrisie en eigenbelang altijd meegespeeld hebben in het handelsembargo tegen het Castroregime.

Want hoe viel anders te verklaren dat de relaties met Vietnam, Rusland en China wel in het recente verleden werden genormaliseerd, terwijl het kleine eiland - op amper 144 kilometer van de Amerikaanse kust - wel een paria bleef in de ogen van Uncle Sam? "Geen enkel andere natie heeft gelijkaardige sancties tegen Cuba," zei president Obama woensdagavond, "en ons embargo kent geen aantoonbaar effect, buiten het feit dat het dient als legitimering voor de Cubaanse regering in het opleggen van beperkingen aan hun eigen bevolking."

Toch blijft het embargo - voorlopig - overeind. Obama kan dan wel nu de scherpe kantjes ervan afvijlen, hij heeft een meerderheid nodig in het door Republikeinen gedomineerde Congres om het volledig te schrappen. Niet dat de aangekondigde maatregelen op een koude steen zullen vallen. Reizen naar Cuba zal een stuk eenvoudiger worden, Cubaanse bannelingen mogen voortaan tot 2.000 dollar (zo'n 1.500 euro) terugsturen naar hun familie en de export van bouwmaterialen, landbouwmachines en telecommunicatie is opnieuw toegelaten. En de lijst gaat verder: Amerikaanse bezoekers kunnen hun kredietkaart gebruiken en Amerikaanse bedrijven mogen een rekening openen bij een Cubaanse bank. In de nog altijd emotioneel beladen verhouding tussen de twee landen, zijn die maatregelen meer dan symbolisch. Zeker voor de zowat 2 miljoenen Cubaanse bannelingen en familieleden in de VS, die vorig jaar al 3,5 miljard dollar (2,6 miljard euro) liet overbrengen naar hun familieleden op het eiland.

En ook voor de Cubanen zelf. "Je ziet veel spontane emotie bij de mensen", laat Herman Portocarero weten vanuit Havana. De Belgische diplomaat was er ooit ambassadeur voor ons land in de jaren 90. Nu is hij er ambassadeur voor de EU. "Het publiek ziet dit inderdaad als een historische verandering voor het leven nu én morgen. Meteen blijkt hoe vitaal de relatie met de VS aangevoeld wordt, en terecht. De toekomst van dit land loopt onvermijdelijk via Washington en Miami. Een van mijn Cubaanse kennissen vatte het samen: de Cubaanse muur is gevallen."

Achter de muur

Vraag is wat de Cubanen achter die muur gaan vinden. Na het droogvallen van de miljardensteun uit Moskou na de implosie van de Sovjet-Unie begin jaren 90, zweefde het land even boven een economische afgrond. Dankzij goedkope olie van bondgenoot Venezuela, inkomsten dankzij toeristen en voorzichtige hervormingen ingevoerd door Raúl Castro, houdt het regime voorlopig stand. Zo groeide de Cubaanse economie vorig jaar met 1,4 procent. En ook al heeft Cuba de internetboom niet gemist, het straatbeeld blijft voor veel bezoekers een terugwerpen in de tijd. Winkelrekken puilen allesbehalve uit en de infrastructuur vertoont al jaren tekenen van gebrekkigheid. Voor sommige toeristen een oase van authenticiteit, voor Cubanen - ondanks de puike gezondheidszorg - meer vloek dan zegen. Tachtig procent van het voedsel moet ingevoerd worden, er is een chronisch gebrek aan cash en het land kampt al jaren met een braindrain.

Ondanks de woensdag aangekondigde dooi in Cubaans-Amerikaanse relaties, verwachten weinigen zich aan een tsunami van de typische tekenen van Amerikaans kapitalisme. Toerisme zonder humanitaire of culturele redenen blijft verboden voor Amerikanen door het embargo. Net als het opzetten van filialen in het land door McDonald's, Kentucky Fried Chicken en andere poortwachters van het Amerikaanse consumentisme. Vakantieoorden zoals Varadero zullen het dus nog even moeten stellen met Canadezen en rijke Europeanen. "Ik verwacht niet dat de Cubaanse samenleving van de ene dag op de andere nu zal wijzigen", zei Obama zelf.

Een van de sleutels ligt dus in handen van de Republikeinse meerderheid in het Huis van Afgevaardigden en de Senaat (vanaf januari, FD). Zolang zij vasthouden aan handelsembargo, blijft de wens van heel wat Amerikaanse bedrijven om echt te gaan investeren in het land dode letter. En afgaande op de eerste reacties van prominente Republikeinen is zo'n koerswijziging niet meteen voor morgen. Marco Rubio, een Republikeinse senator uit Florida met Cubaanse roots, deed de aankondiging van Obama af als 'absurd'. Volgens zijn collega Ted Cruz, zoon van een Cubaan, zal het beleid van Obama de "Amerikaanse invloed alleen maar verminderen en die van onze vijanden vergroten". Senator Lindsey Graham ging nog een stap verder. "Ik zal alles doen om dit tegen te houden, met name het blokkeren van fondsen om een ambassade in Cuba te openen. Het normaliseren van relaties met Cuba is een slecht idee op een slecht ogenblik."

Maar Republikeinen beseffen zelf dat ze met vuur spelen. Het uitspelen van de anti-Castrokaart werkt hoe langer hoe minder bij de Cubaanse gemeenschap in de VS. Een meerderheid wil de relaties normaliseren, net als de rest van het land. Niet onbelangrijk is de electorale rekenkunde. Cuban-Americans in Florida stemden bij de vorige presidentsverkiezingen 50/50 voor Obama. Republikeinen hebben hun stemmen, net als die van andere latino's in het land, broodnodig als ze nog eens het Witte Huis willen veroveren.

En de krachtige zakenlobby roert zich ook al een tijdje. Amerikaanse multinationals werpen al jaren een begerig oog op het land van 11 miljoen inwoners, gezien de nauwe banden met de gemeenschap in de VS en de potentie als springplank voor andere afzetmarkten in Zuid-Amerika. De voorzitter van de Amerikaanse Kamer van Koophandel ziet "alleen maar een win-winsituatie" voor beide landen als de commerciële banden hersteld worden. Jake Colvin, vicevoorzitter van de National Foreign Trade Council - een lobbygroep voor heel wat Amerikaanse multinationals - liet verstaan dat de bal in het kamp ligt van het Congres. Lees: de Republikeinen. "Aan hen om aan te tonen of muren van de Koude Oorlog nog altijd bestaan." Ook al geven de Republikeinen niet meteen aan het embargo te schrappen, verrassingen zijn dus niet uitgesloten. Obama beseft maar al te goed dat hij extra druk zet op de Republikeinen, die al langer worstelen met het imago van hardnekkige neezeggers.

Beeld AP

Niet dat de Cubaanse regering in Havana braaf zal wachten wat de Amerikaanse politieke elite een paar duizend kilometer verder beslist. Onder Raúl Castro zijn er de voorbije jaren voorzichtige hervormingen ingevoerd. Privélandbouwers, kleine bedrijfjes en coöperaties met een grote autonomie zijn nu al goed voor een vijfde van de arbeidsmarkt. Verkoop van auto's en huizen mag, net als die van gsm-toestellen. Vorig jaar kwam de partij af met een plan om op termijn af te stappen van het dubbelemuntregime. Nu is er naast de klassieke peso al bijna twintig jaar een peso convertible, speciaal ontworpen voor toeristen en het de facto betaalmiddel voor luxegoederen. Het zijn al bij al kleine stapjes, maar de richting is duidelijk: een afzwakken van de klassieke markteconomie en versterken van privé-initiatief. De aangekondigde normalisering van Obama is voor een groot deel ook een ondersteuning van dat beleid.

"Ook al zal er voor de Cubaan in de straat op korte termijn niet veel veranderen, het kan wel zijn dat het Cubaanse regime deze kans aangrijpt om hun economie te moderniseren", weet Michiel Baud, van het Centrum voor Studie en Documentatie van Latijns-Amerika in Amsterdam. "En pas dan, maar dat is pas ten vroegste over vijf jaar, zal je echt iets zien bewegen in Cuba. EU-diplomaat Portocarero ziet een gelijkaardige evolutie: "We hopen vooral dat men nu de liberalisering van kleine en middelgrote bedrijven sneller zal mogelijk maken in Cuba, want dat is de oplossing om grote werkloosheid door de afbouw van de overheidssector op te vangen. Die tendens bestond al, maar zal nu hopelijk versnellen."

Amerikanisering

Sowieso zal Cuba er binnen dit en tien jaar een stuk anders uitzien. De nationale identiteit wordt al decennia gevormd door het door VS opgelegde isolement. Zeker aanhangers van Castro hebben een haat-liefdeverhouding ontwikkeld voor El bloqueo. Het bracht weliswaar miserie, maar het embargo wordt wel gedragen als een ereteken van verzet tegen de grote Amerikaanse buur.

Nu de blokkering barsten begint te vertonen, kan de natie zich stilaan afvragen hoe het zichzelf wil zien in de toekomst. Zal het communistische ideaal de komende economische transformatie overleven, het systeem dat Raúl Castro woensdagavond omschreef als "welvarend en duurzaam socialisme"? "Men zal zich hoeden voor verregaande Amerikanisering", denkt Michiel Baud. "Daarom dat elke hervorming vanuit Havana heel voorzichtig zal blijven. Men zal willen gaan voor een soort combinatie tussen socialisme en kapitalisme, zoals in Vietnam en China. Maar het roer is nu echt wel omgegooid."

Beeld AP
Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234