Woensdag 28/10/2020

Vluchtelingen

Wat nu met Libië, 'Somalië aan de Middellandse Zee'?

Vluchtelingen in een politiebasis in Tripoli.Beeld REUTERS

Wie de knoop achter de scheepsrampen met bootvluchtelingen wil ontwarren, begint beter met te focussen op Libië. Van daaruit opereren de agressiefste mensensmokkelaars. Ze profiteren van de rivaliteit tussen twee regeringen en hun ongeregelde milities. Kan de EU er helpen?

"De operatie in Libië is een opsteker voor onze defensie en voor de NAVO." Het is 21 oktober 2011 en toenmalig defensieminister Pieter De Crem (CD&V) is tevreden. De Belgische F16-gevechtsvliegtuigen hebben net hun laatste bombardementen uitgevoerd op doelwitten in Libië. Voormalig dictator Muammar Kadhafi werd de dag voordien gedood. "Taak volbracht", besluiten De Crem, zijn andere EU-collega's en de VS, overtuigd dat ook in Tripoli de Arabische Lente gaat floreren.

Deze inschatting blijkt fout. Libië verzinkt in een burgerconflict. Transnationale mensensmokkelnetwerken profiteren van de anarchie om tegen grof geld vluchtelingen de Middellandse Zee op te sturen voor de oversteek naar Europa.

De Europese ministers van Binnen- en Buitenlandse Zaken beloofden maandagavond steun aan de 'Libische regering van nationale eenheid' om de mensensmokkel vanuit Libië tegen te gaan. Op een bijzondere raad van regeringsleiders moeten de maatregelen morgen in detail worden besproken. Toch staat nu al vast dat elke steun slechts een partiële impact zal hebben. Libië telt sinds begin 2014 namelijk niet één maar twéé rivaliserende regeringen. Onze hefbomen zijn dus beperkt.

De EU steunt enkel het Huis van Afgevaardigden in Tobroek, een coalitie van nationalistische centristen, terwijl in de hoofdstad Tripoli het Algemeen Nationaal Congres van revolutionaire islamisten aan de macht is gekomen. Elk van deze regeringen wordt op haar beurt gesteund door een coalitie van gewapende milities: Operatie Waardigheid (Tobroek) en Operatie Libië Dageraad (Tripoli). Hoewel ze tegen elkaar vechten zijn het geen hechte militaire blokken. Soms bekampen milities van beide zijden elkaar onderling om de verdeling van lokale economische belangen.

"Het idee van de EU om samen te werken met een Libische regering roept vragen op bij iedereen die zich verdiept heeft in de context van het Libische conflict", zegt Floor Janssen van de Conflictonderzoekseenheid van het Nederlandse Clingendael Instituut (kenniscentrum voor internationale betrekkingen). "De regering die de EU erkent, is momenteel geenszins in staat om controle te krijgen over het grondgebied en geniet evenmin de steun van de hele bevolking. Ze werd slechts verkozen met een opkomst van 18 procent. Bovendien gebeurt de meeste mensensmokkel onder milities die níét onder controle staan van de regering die de EU steunt."

Kinderen van vluchtelingen in een immigratiecentrum in Misrata.Beeld REUTERS
Beeld REUTERS

Grote vraagtekens

De meeste bootvluchtelingen vertrekken vanuit Misrata en Zuwara, waar milities van de Dageraad-coalitie aan de macht zijn. Janssens noemt het 'zeer waarschijnlijk' dat beide rechtstreeks betrokken zijn bij de mensensmokkel. Voor Europa is vooral de betrokkenheid van de Misrata-militie erg zuur, want zij speelden een sleutelrol in de val van Kadhafi en veroverden hun huidig grondgebied dankzij de NAVO-bommen. Maar ook door het regeringsgebied en steden zoals Benghazi en Sirte, waar milities met sympathie voor Islamistische Staat de plak zwaaien, lopen mensensmokkelroutes. Alle partijen maken zich schuldig aan de mensonwaardige behandeling van vluchtelingen die vanuit het Midden-Oosten, Afrika en Azië komen via de Sahara.

Eén gesprekspartner aanspreken of steunen zal dus niet volstaan, wel integendeel. Het is naïef. Janssen: "Het is belangrijk dat het Europees beleidsniveau enig realiteitsbesef krijgt om te begrijpen wat ze in Libië wel en niet kunnen doen. Natuurlijk moet mensensmokkel dringend worden tegengegaan maar ik plaats grote vraagtekens bij de huidige EU-verklaringen over Libië."

Volgens Janssen is een oplossing in Libië onmogelijk zonder politiek compromis tussen beide regeringen en zonder betrokkenheid daarbij van de milities, die nu buiten prille VN-onderhandelingen staan. "De gematigde elementen van beide zijden van het conflict verzoenen is een noodzaak, maar zonder het inkopen van de radicalere militaire actoren zal een politiek compromis onvoldoende zijn."

Met 'inkopen' bedoelt Janssen niet noodzakelijk geld - "waarvan je nooit weet waar het terechtkomt" - maar manieren om de gewapende groepen te integreren in een nationale veiligheidsstructuur of te isoleren (in geval van extremisten).

Kanonneerboot-diplomatie

Omdat een nationale dialoog nauwelijks begon, ziet de toekomst er op korte termijn erg somber uit. Steeds meer analisten omschrijven Libië als een 'Somalië aan de Middellandse Zee', waar wetteloosheid de norm wordt. Ook vanuit Somalië vertrokken bootvluchtelingen over de Golf van Aden naar Jemen (maar sinds daar een conflict woedt, vluchten Jemenieten per schip terug naar Afrika).

De lessen van Somalië zijn relevant. Somalische mensensmokkelaars evolueerden naderhand naar een andere lucratieve inkomensbron: piraterij, een fenomeen dat ook vanuit Libië op de Middellandse Zee kan voorvallen als sommige Libische kustmilities geen halt kan worden toegeroepen. In Somalië kunnen de criminele netwerken van mensensmokkelaars en piraten nu enkel afgeremd worden door een robuuste Europese zeemachtmissie: Operatie Atalanta, waar ook België aan bijdraagt.

Gelijkaardige 'kanonneerboot-diplomatie' vanuit de EU of NAVO is een mogelijk scenario om extreme Libische milities en mensensmokkelaars te ontraden driester te worden met bootvluchtelingen, al zal alleen het bemiddelen van een politieke oplossing voor het conflict leiden tot een echte 'taak volbracht'.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234