Zaterdag 11/07/2020

Wat moet dat hier kosten, een maatschappelijk draagvlak?

Joerie Hamvas (32) is er altijd graag bij. Toen hij in zijn mailbox de uitnodiging aantrof van het onderzoeksbureau iVox antwoordde hij direct: “Graag.” Er werd hem gevraagd of hij deel wou uitmaken van een 32-koppig ‘publieksforum’ dat zich namens de Koning Bou-dewijnstichting drie weekends lang zou buigen over deze vraag: “Hoe beslissen over het langetermijnbeheer van hoogradioactief en lang levend afval?”

Joerie kreeg een mailtje terug. Proficiat, u zit in de laatste ronde. Hij schrapte in zijn agenda alvast alle andere plannen voor de weekends van 14-15 november 2009, 12-13 december 2009 en 30-31 januari 2011. De eerste sessie, stond er, zou plaatsvinden in hotel Radisson Blu in Hasselt (goedkoopste kamer: 115 euro), de tweede in het viersterrenhotel La Dolce in Terhulpen. Het hotel, een walhalla van luxe te midden van het Zoniënwoud, telt 264 kamers, een sauna en een volledig uitgerust fitnesscenter. Het restaurant Tree O, met chef Pascal Marcin, wordt bedolven onder de lovende kritieken, vooral ook vanwege de unieke wijncollectie. Een weekendje La Dolce, interessante gesprekken, en dat alles gratis en voor niks, dat leek Joerie wel wat.

Toen kwam het mailtje: u staat op de reservelijst. “Ik weet niet hoe het in zijn werk is gegaan”, zegt Joeri Hamvas. “Ik weet wel: wie kijkt op Google ziet dat ik voor de sp.a zetel in de politieraad van Brussel-Elsene. Mijn opinie over kernenergie is niet moeilijk te veronderstellen.”

TOT OVER 244.000 JAAR

Al meer dan een halve eeuw lang breekt de wetenschap zich het hoofd over wat te doen met hoogradioactief afval. Het gaat vooral om in kerncentrales gebruikte splijtstof zoals plutonium-239 of uranium-235. Plutonium-239 heeft een halveringstijd van 24.400 jaar. Om de stralingsgraad terug te brengen tot een duizendste zijn tien opeenvolgende halveringstijden nodig. Dat betekent dat een veilige opslag van plutonium-239 moet kunnen worden gegarandeerd voor een periode van 244.000 jaar. De mens, als soort, bestaat 200.000 jaar. Dat biedt ergens een perspectief bij de te maken keuze. Duizenden generaties na ons zullen ons loven of vervloeken. Inademing van 7 microgram (7 miljoenste van 1 gram) leidt tot gegarandeerde longkanker. Als de stof in de vrije natuur terechtkomt, blijft ze eeuwen lang kankers veroorzaken.

De VS bestudeerden ooit een plan om hoogradioactief afval per raket naar de zon te schieten, maar na de crash van de Challenger in 1986 leek het opeens niet meer zo’n goed idee. Kwam de raket naar beneden, dan zou de hele staat Florida besmet raken. Er werden tunnels gegraven in de granietlagen van de Rocky Mountains, maar tests toonden aan dat ook graniet niet geschikt is om ondergrondse waterlagen te behoeden voor straling.

In Zweden worden op land nu gigantische U-vormige tunnels gegraven door de rotslagen, om onder de zeebodem radioactief afval op te bergen. Het blijft proberen en zien wat het zal geven. Nergens ter wereld is tot nu toe een oplossing gevonden. Duitsland probeerde het in een oude zoutmijn in Asse op 900 meter diepte, maar na amper 30 jaar bleek er 12.000 liter pekelwater per dag door te sijpelen. De vaten worden nu weer omhoog gehesen. Er is ook nog een stortplaats van middenradioactief afval in een zoutlaag in de woestijn van New Mexico, maar de installatie bestaat pas sinds 1999. Met nog enkele tienduizenden jaren te gaan is het wellicht nog wat vroeg voor conclusies.

In ons land ligt een deel van het hoog- en middenradioactief afval tijdelijk opgeslagen in de installaties van Belgoprocess in Dessel. Een aanzienlijk deel is - net als in Fukushima - opgestapeld op de terreinen van de kerncentrales waar het als brandstof is gebruikt, in de buurt van de reactoren.

Op een dag, weze het nu vanaf 2015 of later, zullen de kerncentrales van Doel en Tihange worden ontmanteld. Volgens de Nationale Instelling voor Radioactief Afval en Splijtstoffen (Niras) zal daarbij 13.600 kubieke meter hoog- en middenradioactief afval vrijkomen dat moet worden geborgen. Milieuorganisatie Greenpeace betwist dat cijfer en acht de totale hoeveelheid “dubbel zo groot”.

DE 32 UITVERKORENEN

Terwijl de rest van de wereld vooral twijfelt, claimt de Niras de oplossing te hebben. Ze begon 30 jaar geleden met boringen in een ondergrondse laag Boomse klei in de Kempen, op diepten van ongeveer 220 meter. In een ondergronds netwerk van schachten kreeg het High Activity Disposal Experimental Site (Hades) vorm.

Niras gelooft sterk dat dit de allereerste plek op aarde kan worden waar op een veilige manier hoogradioactief afval kan worden begraven. Er is één kleine maar. Zowel in het Verdrag van Lissabon als dat van Aarhus hebben alle Europese lidstaten zich principieel verbonden tot “het verlenen van inspraak in de besluitvorming omtrent milieuaangelegenheden”. Het publiek moet worden geconsulteerd, er moet ergens een meetbaar maatschappelijk draagvlak aanwezig zijn om achteraf bij een eventuele juridische betwisting voor een rechtbank aannemelijk te kunnen maken dat ‘de bevolking is geconsulteerd’.

De principebeslissing om daadwerkelijk van start te gaan met het begraven van hoogradioactief afval had normaliter eind vorig jaar moeten worden genomen door de federale regering, maar die hadden en hebben we dus niet. De bevolking is wel al geconsulteerd, eerst tijdens een tweedaagse sessie in het Radisson Blu, vervolgens in La Dolce, en ook nog tijdens een afsluitend weekend in Hotel Crown Plaza in Brussel. “Het was tof”, zegt Nina Verhoeven, studente en een van de 32 uitverkorenen. “Ik heb nu nog altijd heimwee naar onze discussies, onze avonden. Ik moet wel zeggen dat ik amper nog weet waar dit allemaal ook weer over ging.”

Ook Ghislaine Roggemans, fokster van golden retrievers uit Vaux-sur-Sûre, heeft warme herinneringen: “We hebben in die drie weekends zoveel bij geleerd. We gingen in debat met voor- en tegenstanders. Er was ook iemand van Greenpeace. We hebben hard gewerkt en hebben in eer en geweten ons rapport opgesteld.”

Het rapport toont dat iVox voor het samenstellen van het panel 6.500 e-mails verstuurde en 148 positieve antwoorden kreeg. Die lijst werd teruggebracht tot één van 68 en daarna tot één van 41. “Er werden variabelen ingebracht”, zegt Josse Abrahams, woordvoerder van de Koning Boudewijnstichting (KBS). “Dat is een in Denemarken bedachte methode om tot actieve democratie te komen.” Aan het eind werd een panel van 32 burgers geselecteerd: mannen én vrouwen van uiteenlopende leeftijden, met verschillende achtergronden en opleidingen, zeventien Vlamingen en vijftien Franstaligen, “uit bijna alle hoeken van het land”. Joeri Hamvas zat bij de laatste 41 en kreeg geen uitleg over zijn verwijzing naar de bank. Ghislaine Roggemans kreeg er wel één: “Ze zeiden me dat ik er bij was gekomen omdat er anders niemand was uit de provincie Luxemburg.”

Sandra Geerts werkt op de loonadministratie van de Colruyt en is niet weinig trots op haar bijdrage tot het bewerkstelligen van het maatschappelijk draagvlak. Ze mailt ons: “De representatieve groep zag berging in klei als de beste oplossing op dat moment, aangezien een tiental (wetenschappelijke) experts ons duidelijk maakten dat er geen 100 procent veilige oplossing bestaat en dat de berging in klei gezien wordt als de veiligste oplossing die tot nu toe gekend is.” Dat is inderdaad bijna woordelijk de conclusie van het publieksforum in zijn op 1 februari 2010 in het federale parlement gepresenteerde eindrapport: “Als burgers vinden we dat de voorgestelde oplossing van Niras (berging in diepe kleilagen) valabel is.”

WIE SCHREEF HET RAPPORT?

Niras houdt in alle documenten en toespraken over het publieksforum vol dat het in volle onafhankelijkheid tot die conclusie is gekomen. Daarom ook werd de organisatie van het overleg uitbesteed aan de KBS, die op haar beurt een beroep deed op iVox. De 32 burgers werden in hun hotels wel begeleid door twee experts in het vakgebied ‘participatiekunde’. Ze heten Luk Vanrespaille en Stef Steyaert. In een gezamenlijk artikel voor het vaktijdschrift Develop blikten ze eind vorig jaar terug op het verloop van de weekends. Ze schreven: “De setting - in klassehotels - de speciaal samengestelde infobrochure en het brandend actuele onderwerp deden de rest van het overtuigingswerk.”

Sara Geerts, de mevrouw van de Colruyt, herinnert zich dat er ook nog een team van de KBS aanwezig was: “Zij begeleidden ons en traden als moderator op bij debatten. Zij verzorgden ook de eindredactie van het rapport en maakten de schriftelijke weergave van onze gesprekken tijdens de infosessies.”

We namen contact op met verschillende van de 32 uitverkorenen en kregen de meest uiteenlopende versies over wie de pen vasthield. Sommigen bestrijden te vuur en te zwaard elke suggestie dat ook maar iemand van buiten de groep een komma kan hebben gewijzigd aan “onze tekst”. Anderen treden mevrouw Geerts bij of verwijzen naar “facilitatoren”. En verder is er de opinie van Myriam Cherroud, een jonge Brusselse die zich al jaren consequent opgeeft voor alle mogelijke opiniepeilingen, zeker als die de kans op een gratis Bongobon verhogen. Ze mailt: “Ik wist niet dat het afvalplan al af was, ik dacht dat er enkel een draft beschikbaar was? Ik moet toegeven dat, als het af is, ik het niet gelezen heb.”

Een Bongobon kregen de 32 uitverkorenen niet, wel een onkostenvergoeding van 100 euro per weekend. “De vergoeding compenseerde verplaatsings- en eventuele andere kosten”, zegt Josse Abrahams (KBS). “Een babysit bijvoorbeeld.”

Een van de uitverkorenen was Raymond Euchamps. Hij is een afgestudeerde van het Hoger Nucleair Instituut in Brussel en hoofdredacteur van het maandblad Le Breakevenpoint, dat zich vooral richt tot bedrijfsleiders en de financiële wereld. Zo uitgesproken als Joeri Hamvas antikernenergie is, zo uitgesproken is hij pro. “Toeval”, zegt Abrahams. “Er kan geen andere verklaring voor zijn dan toeval.”

Onder de 32 vinden we ook een ex-kaderlid terug van Total Petro Chemicals, iemand van de Union des Classes Moyennes, iemand uit de nauwe vriendenkring van MR-politicus Pierre-Yves Jeholet en een salesmanager bij Wincor-Nixdorf. De onschuldige hand lijkt vooral aan Franstalige kant te hebben bepaald dat het representatieve bevolkingsstaal er één is met nogal wat mensen uit de haute finance.

Over wie de experts zijn die de 32 tijdens hun hotelweekends begeleidden, zegt het eindrapport weinig. Een tip van de sluier wordt alweer gelicht in het artikel van de twee participatiekundigen in Develop. Zij interviewden drie uitverkorenen, en ook twee experts die, schrijven ze, “bij het publieksforum betrokken waren”. Wie die experts zijn? Roffel roffel: Peter De Preter en Philippe Lalieux, allebei directeur bij Niras. De Preter is ook nog eens directeur van het ondergrondse Hades-lab in Mol, hij is er bijna de geestelijke vader van. De twee Niras-toplui laten het magazine optekenen: “De Niras-medewerkers hebben zich op het vlak van overbrengen van expertise een aantal nieuwe vaardigheden moeten eigen maken: concreet spreken, dingen tastbaar maken, sprekende voorbeelden gebruiken.”

De factuur voor de drie weekends, zo vernemen we nog, is volledig betaald door Niras. Maar was er niet ook een vertegenwoordiger van Greenpeace, zoals de dame uit Vaux-sur-Sûre zich meent te herinneren? “Mijn collega Jan Vande Putte is naar het afsluitende debat gegaan”, zegt Eloi Glorieux, campagneleider van Greenpeace. “Wij hebben in eerste instantie elke medewerking geweigerd omdat dit overduidelijk een poging was om een artificieel draagvlak te creëren voor kernenergie.”

Het programma van het publieksforum laat zien hoe aan het eind, in het Crown Plaza, effectief werd gedebatteerd met voor- en tegenstanders van opslag van hoogradioactief kernafval in ondergrondse kleilagen, zoals ook Tinne Van der Straeten (Groen!) en Mycle Schneider, een Frans boegbeeld van de strijd tegen kernenergie. Maar dat was het slotdebat, op 30 en 31 januari. De dag daarna, maandag 1 februari, werd het eindrapport voorgesteld in het parlement. Deze timing biedt redenen om te denken dat er eerst een rapport was, en daarna een debat.

NEDERLAND IS BANG

Een van de 32 uitverkorenen was Serge Gillot, een wetenschapper aan de VUB. Hij wenst ons erop te attenderen dat er wel degelijk kritische vragen zijn gesteld, en dat je daarvan ook de weerslag terugvindt in het rapport: “De optie berging in kleilagen werd gelinkt aan het principe van terugneembaarheid, dat laatste wordt wel eens vergeten.” En dat klopt. In het advies staat dat berging in kleilagen kan, “op voorwaarde dat de federale regering de omkeerbaarheid voor een redelijke periode van ‘minimaal’ 100 jaar vanaf de berging garandeert”. In mensentaal wordt dat: de komende 100 jaar moet de mogelijkheid blijven bestaan om de vaten weer omhoog te hijsen en te zien of ze niet lekken, zoals in Duitsland.

“Je voelt dat sommigen echt wel bezwaar hebben gemaakt”, zegt Eloi Glorieux. “Er is dan ergens een compromis bereikt in de zin van: ‘Bwa, wat zullen we zeggen, de eerste honderd jaar? Iedereen akkoord?’ Maar die termijn is onzinnig, dat is een fractie van de honderdduizenden jaren waarin dat afval rampen kan en zal aanrichten. Ik vrees ook dat men heeft nagelaten om deze mensen te vertellen dat vóór zo’n colli afval kan worden geborgen, het eerst 50 tot 80 jaar moet afkoelen. Niras stuurt aan op een principebeslissing, op politiek groen licht. Men wil die vaten in de grond stoppen, en daarna zand - of liever klei - erover. Als Niras doorgaat met zijn plannen, is het niet de vraag of de Kempen en de regio errond op een dag zullen worden besmet met radioactief grondwater. De vraag is wanneer.”

Heeft Greenpeace een alternatief, dan? “Er is geen alternatief”, zegt Glorieux. “Dit debat confronteert ons altijd weer met de vaststelling dat we nooit met kernenergie hadden mogen beginnen. Het ontstaan van meer afval moet gestopt worden door kerncentrales te sluiten. Het afval dat er is, moet bovengronds blijven in aangepaste installaties met inspectiemogelijkheid. Als ooit een technologie zou worden ontwikkeld om radioactiviteit te neutraliseren - je weet nooit - dan moet die ook toegepast kunnen worden op dat afval.”

Het publieksforum mag dan al 32-voudig ja hebben gezegd, het deze zomer gehouden openbaar onderzoek van het afvalplan van Niras leverde niet minder dan 3.000 bezwaarschriften op uit de getroffen gemeenten. Er is ook nog eens een nakend grensconflict met Nederland, waar watermaatschappij Brabant Water vreest dat de plannen de drinkwatervoorziening voor 2,2 miljoen Nederlanders “ernstig in gevaar brengen”. Brabant Water gebruikt grondwater dat oorspronkelijk uit de Belgische Kempen komt. “Het Brabantse drinkwater loopt enorme risico’s als het plan doorgaat”, klinkt het bij de maatschappij. “Zelfs met proefboringen in het gebied wordt de kwaliteit van het drinkwater al aangetast. De beschermde kleilagen waarin het grondwater nu verpakt zit, worden met de proefboringen vernietigd.”

Als alles volgens plan verloopt, zou in 2025 de eerste container worden neergelaten.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234