Dinsdag 15/10/2019

brexit

Wat maakt Boris Johnson zo sterk?

Boris Johnson. Beeld Photo News

Nigel Farage deed de voorzet, Boris Johnson kopte hem in. De Britten verlaten de Europese Unie. De Londense burgemeester beleeft zijn 'finest hour'. Wie is deze man die aast op de baan van de net afgetreden David Cameron? Lees dit portret  dat onze correspondent Patrick van IJzendoorn in april 2015 van Johnson maakte.

"Boris?" Een lach verschijnt op het gezicht van Margaret wanneer, in het zonovergoten centrum van de Londense wijk Uxbridge, ter hoogte van het makelaarskantoor met de passende naam "Cameron", de naam van de Londense burgemeester ter sprake komt. "Wat hij allemaal uitspookt in het stadhuis weet ik niet, maar hij geeft je een vrolijk gevoel. Alleen dat haar al", zegt de huisvrouw, die Boris Johnson bij de komende parlementsverkiezingen van 7 mei haar stem zal geven.


De slaperige buitenwijk in het westen van Londen zal de komende weken worden opgeschrikt door de komst van een oneigentijds fenomeen: een geliefde politicus. Eentje die ooit werd toegezongen door een menigte in Hyde Park. Eentje bij wiens buste in Madame Tussauds mensen selfies maken. Eentje die niet wordt uit- maar toegelachen. Vooral de achterban van de Conservative Party houdt van de 50-jarige Conservatief. Hij is de messias, of gewoon 'a naughty boy'. Op partijcongressen is de dinsdag Boris Day geworden. Een uur voor zijn toespraak beginnen de parelkettingen elkaar reeds aan te stoten. "Drink je koffie op, we moeten naar Boris."

Waarom horen de dames deze cheerleader zo graag spreken? Het antwoord: ter vermaak. Bijvoorbeeld om passages als deze, waarin hij filosofeerde over de toekomst van het land. "We exporteren meer muziek naar Amerika dan we importeren - de handel in muziek gaat westwaarts, en dat is waarschijnlijk waarom we een popgroep hebben die One Direction heet. Hebben jullie George Clooney en Sandra Bullock gezien in die prachtige film Gravity, schuilend voor de interstellaire projectielen die langsvlogen, net zoals ouden van dagen dat doen voor Milibands nieuwe onroerendgoedbelastingen? Die planetoïden kwamen niet uit de ruimte maar zijn gemaakt in Soho."

David Cameron lachte, maar als een herenboer met kiespijn. Hij zag geen grappenmaker op het podium staan maar een oud-studiegenoot die openlijk solliciteert naar zijn baan. Maar zie, vorige week zei Cameron in een BBC-interview dat zijn partij geweldige mensen heeft die hem ná een volgende termijn kunnen opvolgen. Hij noemde de ministers Theresa May en George Osborne en ook: Boris Johnson. Laatstgenoemde heeft de kans dat hij premier wordt in het verleden even groot genoemd als "te worden onthoofd door een frisbee", maar recenter zei rugbyliefhebber Johnson dat als de bal uit de scrum ontglipt hij er wel een trap tegen wil geven.

Zijn komst naar Uxbridge, zo'n kiesdistrict waar Conservatieve stemmen niet worden geteld maar gewogen, was de bevestiging van zijn ambitie. Wanneer Cameron onverhoopt de verkiezingen verliest en vertrekt, komt in elk geval het partijleiderschap sneller dichtbij. Johnson weet kiezers te bereiken die hun neus ophalen voor zijn partijgenoten. Hij heeft het conservatisme de 21ste eeuw binnengesleept, een einde gemaakt aan het idee dat conservatieven saai en belegen zijn.

Elke verklaring voor dat succes moet beginnen met zijn gevoel voor humor, zowel in zijn openbare optredens als in zijn boeken. Tijdens een interview met een Amerikaanse televisiezender noemde hij het onlangs een manier om de aandacht van mensen te krijgen. "De meeste mensen vinden al die politiek ongelooflijk saai, dus als je een grap maakt of een metafoor vindt die tot de verbeelding spreekt, dan heb je ze even te pakken." Zelfspot is zijn andere wapen. "Dat mensen politici beschouwen als een stelletje bedriegers moet je goed tot je laten doordringen."

Verrassende sollicitatie

Een voorbeeld van zelfrelativering was in 2007 te zien bij zijn verrassende sollicitatie naar de kandidatuur voor het Londense burgemeesterschap. Op de vraag naar de "uitdagingen" die hij in zijn leven is aangegaan, schreef hij onder meer "assisteren bij het opvoeden van vier kinderen in de Londense binnenstad. Voor een beoordeling van het resultaat is het nog te vroeg, maar het ziet er goed uit." Hoeveel tijd hij zal schenken aan zijn baan in het stadhuis? "Vrij veel." En dat alles in een onleesbaar handschrift. Het roept herinneringen op aan het antwoord "geen" dat Dries van Agt, een andere fietsende politicus, ooit gaf nadat Willibrord Frequin had gevraagd wat de voordelen waren van hem als minister-president.

"Hij begrijpt instinctief dat hij juist niet over moet komen als een politicus", zegt Charles Moore, die in zijn tijd als hoofdredacteur van The Daily Telegraph veel met Johnson te maken heeft gehad "en daarom maakt hij geen gebruik van voorbereide soundbites." Hoewel hij bij zijn verkiezingscampagnes steun kreeg van de Australische strateeg Lynton Crosby, maakt Johnson doorgaans geen gebruik van spindoctors, wat een verademing is na de nadruk die de regeringen van Blair, Brown en Cameron hebben gelegd op beeldvorming.

Moore wijst erop dat mensen zijn chique achtergrond vergeten, omdat hij niet stijfjes maar vermakelijk en geestig overkomt. Niemand heeft het gevoel dat Boris neerkijkt op mensen, zoals bij Cameron die in een kiezersonderzoek is vergeleken met een giraffe. "Hij wisselt Latijnse uitspraken op een natuurlijke wijze af met verwijzingen naar voetbal. Iedereen voelt zich daardoor aangesproken."

Typerend voorbeeld was het begin van een congrestoespraak in 2009 waarin hij zei dat het de taak was van de Conservatieve regering om "de gebruikelijke desastreuze erfenis van de sociaal-democraten" op te ruimen "de damnosa hereditas, zoals we zeggen in Walford". Dat laatste was een referentie aan de denkbeeldige Oost-Londense wijk waar Eastenders zich afspeelt. In deze soap had hij kort daarvoor een cameo-optreden gedaan. Waar Tony Blair in zijn tijd als leider van de Labour Party plat-Londens probeerde te praten - mockney - was het ironisch genoeg de Old Etonian Johnson die niet misstond aan de bar van de Queen Vic.

De politieke verhouding tussen 'Dave' en 'Boris' is al jaren een politieke soap. Sterker, er is al eens een gedramatiseerde documentaire over de beginjaren van deze politieke stammenstrijd gemaakt, When Boris met Dave. De maker was Toby Young, een oud-studiegenoot van de twee en de eerste die het idee 'Boris als premier' serieus nam. In 2003 sloot hij een weddenschap ter waarde van 15.000 pond af met Nigella Lawson over deze mogelijkheid. Volgens Young beschouwt Boris het als een historische ongerechtigheid dat zijn jongere en naar zijn idee minder erudiete partijgenoot als eerste premier werd.

Beide kemphaantjes zijn nazaten van koning George II en hebben een vergelijkbaar onderwijstraject afgelegd: kostschool Eton (Boris met een beurs), de universiteit van Oxford en de exclusieve dranksociëteit Bullingdon. Het verschil is dat Cameron deze elitaire achtergrond liever onbesproken laat, zegt Young. "Cameron komt een beetje onwaarachtig over, alsof hij probeert te verhullen wie hij echt is teneinde gewone mensen niet van zich te vervreemden. Boris bezit het onvermogen iemand anders te zijn dan zichzelf."

Het grote verschil is dat de een, Cameron, een regent is en de ander een rebel. Dat uit zich in de persoonlijke details. Dave: zoon van een effectenhandelaar en een huismoeder. Boris: zoon van een milieubeschermer avant la lettre en een kunstenares. Dave studeerde op het wat saaie Brasenose; Boris op het artistieke Balliol. Dave zwoor huwelijkse trouw aan een telg van de Astor-familie. Boris zou trouwen met het mooiste meisje van Oxford (zijn trouwring had hij reeds een uur na het ja-woord verloren) en hertrouwen met een Brits-Indiase advocate.

Meer dan Cameron voldoet Johnson aan het ideaalbeeld dat de Engelsen van zichzelf hebben. Hij is intelligent zonder ostentatief intellectueel te zijn, oneerbiedig maar ook traditioneel, libertair maar ook empathisch, humoristisch maar ook strijdlustig. De ironie wil dat Alexander Boris de Pfeffel Johnson van Turkse, Duitse en Russische komaf is. Maar goed, elke Engelsman is, zoals de Conservatief Michael Portillo het eens noemde, 'a bloody foreigner somewhere'. Een van Johnsons vertakkingen gaat terug naar Adelheid, barones de Pfeffel, een buitenechtelijke dochter van prins Paul van Württemberg. De appel valt niet ver van de boom.

Rondscheuren

Zijn drang om op excentrieke wijze zijn eigen gang te gaan, was voor het eerst waarneembaar in Brussel. Daar maakte hij een kwart eeuw geleden faam door als correspondent van The Daily Telegraph tegen de eurogezinde kuddegeest in te gaan en het thuispubliek te trakteren op curieuze primeurs over richtlijnen. Eurocraten vreesden Johnson, wiens klederdracht beter leek te passen bij het strand van Hawaii dan bij de Wetstraat, en trachtten hun beleid Boris-proof te maken. De Britse minister van Buitenlandse Zaken drong discreet aan op zijn ontslag.

Rondscheurend door de Belgische hoofdstad in een open Alfa Romeo - met AC/DC op volume tien - kwam hij op voor de Britse tradities, van het gewoonterecht tot het primaat van Westminster. Met zijn stukken strooide hij het zaad van de euroscepsis. Na terugkeer in Engeland werd hij een vooraanstaand columnist en verwierf hij landelijke bekendheid met zijn stuntelende optredens bij het satirische Have I Got News for You? Hoewel hij soms amper te verstaan is, groeide Johnson uit tot een televisiepersoonlijkheid. Hij begreep al snel de kracht van het beeld.

Zijn eerste ervaring als leidinggevende beleefde hij bij The Spectator. Onder zijn hoofdredacteurschap steeg de oplage van 's werelds oudste weekblad rap, terwijl er op de burelen zoveel affaires ontstonden dat de bijnaam The Sextator werd. Na twee jaar combineerde hij deze functie met het bestaan als parlementair afgevaardigde voor Henley-on-Thames. Hij schopte het zelfs tot schaduwminister, maar dat was geen succes. De individualist Johnson had moeite met de club-achtige sfeer in Westminster en de partijdiscipline - of elke andere vorm van discipline.

Hij trad in stijl af: na te hebben gelogen over een buitenechtelijke relatie. Gedenkwaardig waren de beelden van Johnson, die na een rondje joggen in een soort pyjama zijn huis niet meer in kwam, omdat zijn vrouw genoeg had van zijn affaires.

Het interessante is dat zijn levensstijl samenvalt met zijn politieke visie. Die laat zich het best omschrijven als anarcho-conservatisme, een stroming die respect voor traditie combineert met scepsis jegens autoriteiten. George Orwell, Evelyn Waugh en Spike Milligan zijn bekende vertegenwoordigers. In het boek The Strange Case of Tory Anarchism omschrijft Peter Wilkin deze verschijning als 'deels dandy, deels vroegoude heer, deels satiricus van de gevestigde orde (...), een wandelende paradox, bijeengehouden door een wantrouwen jegens politici, ideologieën en utopia'.

Hij heeft iets weg van de radicaal John Wilkes, publicist, parlementariër en rokkenjager uit de achttiende eeuw. In zijn essaybundel Johnson's Life of London - The People Who Made the City That Made the World (en een verkapt manifest voor de burgemeesterschapsverkiezing van 2012) bezingt hij Wilkes als de gevatte vader van de burgerlijke vrijheden. Toen een kiezer zei dat hij liever op de duivel dan op hem zou stemmen, antwoordde Wilkes: 'Uiteraard, maar als uw vriend zich onverhoopt niet kandideert, kan ik dan wel op uw stem rekenen?' Later zou Wilkes Lord Mayor worden, een ceremonieel burgemeesterschap.

Johnson stelde zich in 2008 kandidaat voor het burgemeesterschap en versloeg de socialist Ken Livingstone. Hierop verklaarde de ene na de andere linkse intellectueel de hoofdstad te zullen ontvluchten. Rampen bleven uit, faillissement ook. Hij deed meteen van zich gelden door politiecommissaris Iain Blair, die goede contacten onderhield met Labour-kopstukken, de wacht aan te zeggen. Hij wist bij Financiën miljarden los te peuteren voor nieuwe spoorlijnen en er kwamen meer woningen (en meer daklozen).

Beeld EPA

Kabelbaan

Hij heeft Londen opgeleukt met een kabelbaan over de rivier, de herintroductie van de klassieke dubbeldekker met het open achterbalkon en piano's in de parken. De gemeentelijke belasting is na jarenlang te zijn gestegen onder 'Red Ken' stabiel gebleven. Johnson maakte een einde aan het overdreven multiculturele beleid van zijn voorganger. Waar veel politici competentie veinzen maar in wezen geen klaverjasvereniging zouden kunnen leiden, bleek voor Johnson het omgekeerde het geval te zijn.

De Londenaren beloonden hem in 2012 met een tweede termijn - in de rest van het land verloren de Conservatieven bij de raadsverkiezingen - en zijn populariteit bereikte een hoogtepunt tijdens de Olympische Spelen. Daar werd ook het ultieme beeld van burgemeester Johnson gemaakt: met twee Union Flags in zijn hand, bungelend aan een kabelbaan in Victoria Park. Dit sluit naadloos aan bij zijn heimelijke strategie. Zijn imago van clown, hofnar en grappenmaker is een dekmantel, waarachter een ambitieus man schuilt, hetgeen de strekking is van de biografie Just Boris - A Tale of Blond Ambition van Sonia Purnell.

Niet populistisch

Hij slaagt er daarbij in om populair te zijn zonder populistisch te worden. Terwijl iedereen riep om het berechten van bankiers nam hij het op voor de melaatsenkolonie in de City en hij was een van de weinige politici die Rupert Murdoch niet liet vallen ten tijde van het afluisterschandaal. Noch was hij te beroerd om tegen zijn Conservatieve confrères in te gaan. Zo pleitte hij voor amnestie voor illegalen, sprak hij zich uit voor (geregelde) immigratie en zette hij vraagtekens bij een uitkeringsplafond dat leidt tot een exodus van arme Londenaren.

De weigering mee te deinen met de vox populi werpt op langere termijn vruchten af. Deze les in politieke duurzaamheid komt ter sprake in De Churchill factor, een verkapte autobiografie en (wederom) verkiezingsmanifest. De excentrieke oorlogspremier nam regelmatig impopulaire beslissingen, ongeacht de politieke prijs. Johnson merkt fijntjes op hoe het idee dat Churchill op een dag premier zou worden, lange tijd ondenkbaar was. Waar Cameron zich ziet als een erfgenaam van de regenteske premier Harold Macmillan, beschouwt Johnson zichzelf als een achterneefje van Winston Churchill.

Beiden waren gezegend met een goede pen, met humor en drang tot avontuur. Bovenal beseften ze het belang van een duidelijk handelsmerk. Churchill had zijn sigaar, zoals Margaret Thatcher later haar tandtas als politiek wapen gebruikte. Boris heeft, naast een opvallende bos keurig ongekamd haar, de fiets. Hij is niet de eerste Conservatief die sterk wordt geassocieerd met dit vervoermiddel. Begin jaren tachtig riep Norman Tebbit, de rottweiler van Thatcher, werkloze landgenoten op om, net als zijn vader in de jaren dertig, op de fiets te springen en een baan te zoeken.

Voor Johnson ligt dat anders. 'Old Bikey' is zijn mobiele kantoor en een manier om contact te krijgen met de kiezers. Als een wielrenner in de Alpen wordt Johnson toe- en nageroepen door taxichauffeurs, kioskhouders en toevallige passanten. Cameron fietste ook, maar dat eindigde in een publicitaire ramp toen bleek dat zijn chauffeur achter hem aan reed met zijn tas en andere spullen. Voor Johnson is fietsen iets natuurlijks, al blijft dat zware lijf op de gammele fiets iets komisch hebben. Het is passend dat de leenfiets - betaald door de banken - symbool kwam te staan voor zijn burgemeesterschap. Komisch, authentiek en individualistisch. Met deze eigenschappen is Johnson een kind van zijn tijd. Waar de jaren veertig vroegen om een bulldog als Churchill, de sixties om de intellectuele pijproker Harold Wilson, de jaren tachtig om een strenge dame als Thatcher en de jaren negentig om Blair met zijn Cool Britannia, daar lijkt de even nostalgische als narcistische tijdgeest van nu rijp voor deze neo-authentieke celebrity.

Er bestaan echter gerede twijfels of deze 'celebrity' op de been blijft in crisissituaties. Tijdens zijn burgemeesterschap waren de Londense zomerrellen van 2011 zo'n moment. Terwijl zijn stad in brand stond, reed een vakantievierende Johnson met zijn familie door de wouden van Canada. Het verwijt was dat hij niet op tijd terugkwam en dat de politie, waarover hij presideert, te laks was. Op de straten van de hard getroffen wijk Clapham werd hij in de rede gevallen en uitgejoeld. Hij kwam beduusd over, zocht naar serieuze woorden, maar toen hij de menigte 'Waar is je bezem?' hoorde zingen, greep hij zijn kans, in de vorm van een groene bezem, waarmee hij begon te zwaaien. De grimmige stemming sloeg meteen om.

Rode knop

Maar dat is peanuts vergeleken met buitenlandse zaken.

Voldoet hij aan het rode-knopcriterium? Of, in de woorden van Young, zou u erop vertrouwen dat Boris de lanceringscode van de Trident tijdig weet te vinden? Zijn Mr. Bean-achtige strategie werkt in Londen, maar hoe zit het met Moskou en Mosul? Hij beseft dat en probeert over te komen als een man met wie niet te spotten valt. Enkele maanden terug reisde hij naar de Koerdische hoofdstad Erbil in Irak, waar hij deelnam aan schietoefeningen. Foto"s van Boris die met een kalasjniko naast peshmerga in het woestijnzand ligt, sierden de pagina's van de Britse kranten, wat deed denken aan de iconische foto van Thatcher in een tank.

Het is geen toeval dat hij zich associeert met een krijgsheer als Churchill. Het is ook uitgerekend het Londense stadsdeel Uxbridge, waar het hoofdkwartier was van Bomber Command, de plek waar Churchill in de Tweede Wereldoorlog de Battle of Britain leidde, dat voor Johnson de uitvalsbasis zal zijn voor zijn Battle of Downing Street.

Op het terras van Caffe Nero, waar hij rokend The Daily Mail leest, koestert een gepensioneerde accountant voorpret. "De wereld staat in de brand en dan komen wij met Boris op de proppen. Typisch."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234