Dinsdag 16/07/2019

Aanslagen Brussel

Wat leert de aanslagencommissie na één maand onderzoek? Vooral voor Jambon wordt het zweten

Zitting van de aanslagencommissie. Voorzitter Patrick Dewael (m.): 'Er groeit een consensus dat er een extra commandocentrum nodig is voor snelle communicatie met stations, luchthavens en metro.' Beeld © Wouter Van Vooren

We zouden het bijna vergeten door de stakingen en het noodweer, maar de onderzoekscommissie naar de aanslagen van 22 maart is een maand aan het werk. Tijd voor een eerste balans. Waar iedereen het over eens is: de communicatie tussen de hulpdiensten moet beter. Hoe? Door elkaar te leren kennen.

Waarom vond de brandweer dat er niet genoeg ziekenwagens in Zaventem waren? Hoe komt het dat het noodnetwerk urenlang overbelast was? Bestaat er voor ambulanciers anno 2016 geen betere manier om te communiceren dan via koeriers? Wie moest de leiding van de MIVB inlichten over de sluiting van het metronet na de explosies op de luchthaven?

Het zijn maar een aantal van de vragen die in de aanslagencommissie zijn opgedoken nadat die de hulpverlening op 22 maart een maand lang onder de loep heeft genomen - het eerste van drie thema's. Twee dozijn getuigen zijn de revue gepasseerd. Voorzitter Patrick Dewael (Open Vld) kan de uitleg bij de eed, een kleine pagina tekst, stilaan uit het hoofd opzeggen.

"Vooraf dacht ik dat we snel klaar zouden zijn met het thema hulpverlening. Iedereen is het er over eens dat op het terrein heel goed werk is geleverd. Maar er zijn toch een reeks disfuncties opgedoken", zegt Stefaan Van Hecke, het groene parlementslid dat in de commissie zetelt. "De communicatie tussen de hulpdiensten blijkt, op verschillende manieren, het pijnpunt."

De kernvraag is dan: wat gaan de parlementsleden hier aan doen? Wat zullen ze in hun aanbevelingen voor de regering schrijven, zodat die problemen in de toekomst niet meer opduiken. Trainen, trainen en nog eens trainen: dat blijkt de sleutel tot succes voor velen. Meer oefeningen. Rond alle mogelijke scenario's, met zoveel mogelijk verschillende hulpdiensten.

Want als terroristen iets hebben bewezen, dan is het dat het ondenkbare denkbaar is. Meryame Kitir van sp.a: "Voor Brussel hadden we al de aanslagen in Londen, Madrid en Parijs. Maar in onze noodplannen zitten nog altijd geen aparte terreurscenario's. Dat moet snel veranderen. Net zoals er meer contact moeten komen tussen de hulpdiensten, ook over provinciegrenzen heen."

Botsing van stijlen

Bij rampen zoals die van 22 maart heb je alle energie nodig voor de hulpverlening zelf. Dan is er geen tijd om te ruziën over wie nu beslist of er nog ziekenwagens nodig zijn, zoals op Zaventem is gebeurd. Kitir: "Een botsing van stijlen: de lossere van de Brusselse brandweer met de rigide van de Leuvense ambulanciers. Zulke misverstanden kun je voorkomen met training."

Is er ook meer geld nodig? Een aantal getuigen, de commissaris van de luchthavenpolitie op kop, smeekte in het parlement om meer middelen. Zijn dienst kampt met een personeelstekort. Maar een zak geld moet niemand verwachten in besparingstijd.

Wat voor Christoph D'Haese, een van de N-VA'ers in de commissie, wel kan is met het beschikbaar geld schuiven. "Want we zijn toch al een paar absurde, typische Belgische situaties tegengekomen. Een paar dagen geleden bleek er plots zoiets te bestaan als een Hoger Instituut voor de Noodplanning. Er werken elf mensen. Niemand, ook niet in de commissie, wist wat ze doen", zegt hij. "Ik herinner me dat ik als burgemeester van Aalst ooit van hen een dvd heb gekregen."

Met geld smijten, het zal niet gebeuren. In veel gevallen zou het ook niet helpen. Neem nu het noodnetwerk van hulpdiensten, Astrid. Dat was op 22 maart constant overbelast, maar dat bleek achteraf niet alleen aan het materiaal te liggen. Veel artsen, ambulanciers en brandweermannen gebruikten het systeem verkeerd, waardoor het sowieso was oververhit.

Zoals commissievoorzitter Patrick Dewael aanhaalt: wat voor zin heeft het om de allerduurste televisie te kopen, met alle snufjes erop, als je niet om kan met de afstandsbediening?

Een andere kernvraag: zullen er ontslagen vallen? "Tot nu toe zie ik daar geen reden toe", reageert Van Hecke. Als er ergens een aantoonbare fout is begaan op 22 maart, dan wellicht bij de federale politie. Die moest de MIVB waarschuwen over de evacuatie van het metro. Die waarschuwing werd te laat doorgestuurd en bovendien naar de foute privémailbox.

Maar dan nog wordt er voorbehoud gemaakt. Een: de bewuste dienst van de federale politie is nog niet gehoord. Misschien heeft die wel een goede uitleg waarom alles zo in het honderd is gelopen. Twee: verschillende parlementsleden geven ook aan dat het crisiscentrum, dat de beslissing om te ontruimen neemt, beter zelfs (mee) zou instaan voor de communicatie.

"Er groeit stilaan een consensus dat er een extra commandocentrum nodig is in het crisiscentrum. Dat moet zich uitsluitend bezighouden met snelle communicatie naar stations, luchthavens en de metro. En dan niet per mail, maar de telefoon in de hand nemen", zegt Dewael. Van alle aanbevelingen in opmaak is dit misschien wel de belangrijkste.

Het begin van de commissie beloofde nochtans niet veel goeds. De meerderheid en oppositie raakten het niet eens over welke experts hen zouden bijstaan. De oorspronkelijke keuze, voor criminologen Brice De Ruyver (UGent) en Cyrille Fijnaut (KU Leuven), werd weggezet als te 'regeringsvriendelijk'. De toon leek gezet: een belangrijk onderzoek zou uitdraaien op een partijpolitiek spelletje.

Zondebok

Maar het ruziemaken blijft voorlopig beperkt. "Alleen als het over Brussel gaat. Dan zie je PS en cdH, de meerderheid daar, alles verdedigen en MR vol aanvallen", stelt Van Hecke vast.

Sowieso zit het gevaar van een halfslachtig onderzoek er nog altijd in. Al is het maar omdat het recente verleden dat aantoont. Sinds het Heizel-drama wordt steeds vaker naar het gebruik van onderzoekscommissies gegrepen. Van het Gladio-netwerk en de bende van Nijvel over de ondergang van Sabena, de zaak-Dutroux, de moord op Lumumba en Fortis.

Garanties dat een onderzoekscommissie iets oplevert, zijn er niet. Meer nog, hoe recenter het onderwerp, hoe kleiner de kans dat er iets zinnigs uit de bus komt. Vooral het tweede thema van de aanslagencommissie wordt een graadmeter: de doorlichting van de veiligheidsdiensten. Dan komt ook het werk van ministers Jan Jambon (Binnenland, N-VA) en Koen Geens (Justitie, CD&V) in beeld.

Vooral voor Jambon wordt het zweten. Nu al blijkt dat het zijn federale politie is die de MIVB moest inlichten over de sluiting van het metronet. Wat als daar binnenkort bijkomt dat ook zijn terreurpolitie slecht werk leverde? En wat als uitkomt dat zijn zondebok, de verbindingsofficier in Turkije, geen schuld trof aan het laten lopen van terrorist Ibrahim el-Bakraoui?

"We hebben voorlopig geen antwoorden op deze vragen", zegt Van Hecke. "N-VA zal zijn minister wel verdedigen. Maar ze moeten daar ook argumenten voor hebben. Jambon gaat het nog lastig krijgen." Kitir: "De vraag die iedereen zich stelt is: hadden deze aanslagen vermeden kunnen worden? En dan kom je uit bij de veiligheidsdiensten."

Staat N-VA klaar om de vis te verdrinken? D'Haese: "Nee, ik neem mijn rol als onderzoeker heel serieus in de commissie."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
© 2019 MEDIALAAN nv - alle rechten voorbehouden