Zondag 28/11/2021

Wat kwam eerst, de vrouwelijke waanzin of de psychiatrie?

In het Museum Dr. Guislain stellen ze zich pertinente vragen over twee eeuwen vrouwen en psychiatrie. Met Nerveuze vrouwen levert dat een intrigerende tentoonstelling op.

Waarom noemden en noemen ze vrouwen makkelijker nerveus, hysterisch en labiel dan mannen? Waarom hebben meer vrouwen eetstoornissen? En heten ze vaker depressief of borderline dan kerels? Is het iets in de genen? Zijn het omgevingsfactoren die de perceptie bepalen?

Op zoek naar antwoorden op dit soort vragen concentreert de tentoonstelling zich op bekende duo's uit de psychiatrie: beroemde artsen en hun opvallendste patiënten. Théroigne de Mérincourt, een radicaal politiek geëngageerde vrouw zoals er later nog veel zouden volgen, en Philippe Pinel, een hervormer in de psychiatrie van eind achttiende, begin negentiende eeuw. Augustine, het model voor de klassieke hysterica die nog vele eeuwen tot de verbeelding zou spreken, en haar neuroloog Jean-Martin Charcot. Anna O, feministe en onderwerp van veel teksten van Sigmund Freud. Marilyn Monroe, seksengel en getroebleerd gretige lever, en Ralph Greenson. De artieste Unica Zürn, niet de patiënte maar een vriendin van psychiater Jean-François Rabain. Mary Barnes en Ronald Laing, toonbeelden van de antipsychiatrie. En tenslotte Hannah Green, de schrijfster van I Never Promised You a Rose Garden, en haar arts Frieda Gromm-Reichmann. Zij vormen de kapstok voor een museum vol historische documenten en kunst van nu en weleer.

Naakt onder een laken

De tentoonstelling is op beide niveaus boeiend. Documentair is het bijvoorbeeld interessant om zien hoe de mooie Théroigne de Mérincourt nog een schim van zichzelf was nadat ze gek werd bevondenen opgesloten omdat ze streed voor vrouwenrechten. In die tijd maakten ze afgietsels van hoofden, in de hoop zo een profiel te kunnen schetsen van de waanzin die binnenin heerste. Psychatrie als oplossing voor wat maatschappelijk storend was in de ogen van mannelijke autoriteit. Of neem de foto's van Henry Hering, de eerste die (rond 1850) beelden maakte van vrouwen die vastzaten in de psychiatrie. Schrijnend om het leven dat je kunt vermoeden achter hun getormenteerde blikken en verkrampte houdingen. Waren ze gek toen ze binnen gingen of werden ze dat door daar te zijn?

Er is natuurlijk ook spannende kunst te zien. Van artiesten die rond de aangehaalde thema's hebben gewerkt, en van patiënten - om dan toch maar het woord te gebruiken - die zelf de schoonheid als wapen probeerden te hanteren tegen de drukte in de kop, tegen de naar buiten geplooide binnenkant waarmee zij het moeten rooien in dit leven.

Wat bijblijft zijn onder meer de foto's van de Belgische Viviane Joakim. Zij ging in een psychiatrisch ziekenhuis in Oekraïne rondlopen om het leven in die gangen en kamers vast te leggen. Een oude vrouw zit, omringd door bloemen - op de stoffen van haar rok, het doek rond haar hoofd, de bedsprei, het handdoekje aan het bed naast het hare - te kijken naar haar vingers. Zoveel doodse stilte in één beeld, daar kan een mens maar moeilijk onbewogen bij blijven.

Confronterend

Régina José Galindo legde zichzelf voor een performancedan weer naakt onder een wit laken, als was ze een lijk. Toeschouwers mochten doen wat ze wilden met haar. Veel meer dan kunst over verdrukking van vrouwen. De aquarellen van Berlinde De Bruyckere onder de titel aanéén-genaaid, zijn lichamen gevat in kleuren en vormen, ontregelend zoals haar werk ongeveer altijd is. En Heidi Drinks van Paul McCarthy: een toegetakelde foto van een vrouw die toastend de lens in kijkt. Zij heeft aan één zichtbaar oog genoeg om aan te geven hoeveel verhalen vol verdriet zij al heeft moeten doorslikken.

Een fotoreeks die de Iraanse Shadi Ghadirian maakte met sluiers en huwelijkscadeaus die ze kreeg, is een serie beelden die tot reflectie dwingt. Een afwasborsteltje in plaats van een gezicht: welke positie kan, mag en wil een vrouw in de islamcultuur innemen? En het met sigarettenblaadjes gemaakte trouwkleed van Ann Huybens dan: Jurk voor een bruid die het roken niet kan laten, noemt ze dat werk. Wat doet het huwelijk met een mens? Met een vrouw? Met ideeën over romantiek en samen zijn? En er is ook nog de sculptuur van Jan Van Oost: even denk je dat er een echt meisje in de hoek zit, dat het niet meer aan kan, dit leven en deze kunst.

Wat is psychiatrie anders dan mensen wegstoppen voor wie dit leven te groot en te lastig is? En waar ligt de grens? Confronterend. En over de hele tentoonstelling verspreid zie je ook de portretten van vrouwen die de recent overleden theaterlegende Eric De Volder maakte. Zij zijn blijkbaar de rode draad, waarschijnlijk omdat hij met maar een paar lijnen tot in de ziel van mensen kan kijken.

Natuurlijk zijn er nog meer mooie, sterke en slimme dingen te zien in het Gentse museum. Maar daarvoor moet u zelf gaan kijken. Wat u bij deze ten zeerste wordt aanbevolen. Minstens.

Nerveuze vrouwen, twee eeuwen vrouwen en hun psychiaters loopt nog t.e.m. 26 mei. www.museumdrguislain.be

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234