Zaterdag 25/01/2020

Wat is waarheid?

Filip Buekens doceert logica en taalfilosofie aan de KU Leuven en Tilburg University.

Kellyanne Conway, de nu al legendarische woordvoerster van het met pek- en zwaveldampen omgeven Witte Huis, heeft ons idioom voor eeuwig verrijkt met een nieuw, glinsterend concept: 'alternatieve feiten'.

Intrigerend: er was één hoek van de zaal waar dit krankzinnige neologisme (of moet ik zeggen: oxymoron?) juist niet op luid gejoel en hoongelach werd onthaald. Hadden de postmoderne cynici op de achterste rijen er ons jaren geleden al niet op gewezen dat er niet zoiets als feiten bestaan? Dat waarheid enkel op interpretaties berust en er dus altijd alternatieven bestaan? Dat alles relatief is? Gênante stilte vanuit die hoek.

Misschien moeten we de liefhebbers van Michel Foucault en co. nog eens vragen om George Orwell te lezen. Het beste traktaat over het belang van waarheid uit de twintigste eeuw is nog altijd 1984, een roman dus. (Ik weet het, ik doe hier wat onrecht aan Hanna Arendt. Haar boekje over waarheid en politiek is ook een meesterwerk.)

Exit postmodern gezwam over waarheid. Pek en zwavel is de stank van leugens en bedrog. Wie All the President's Men, over de Watergate-esbattementen van Richard 'tricky Dickie' Nixon en co. herbekijkt, zal toegeven dat het (voorlopig) nog meevalt en de nuance nog altijd een plaats heeft.

Wat is waarheid? De filosoof heeft in dit verband goed en slecht nieuws te melden. Het slechte nieuws is dat het een illusie is te denken dat we de volledige waarheid kunnen kennen, dat ooit alle feiten over een onderwerp of thema aan het licht kunnen komen, dat een artikel of dossier álles aan het licht kan brengen.

Als we een claim of bewering beoordelen, doen we dat altijd in het licht van aanwijzingen. Karl Popper en ook veel psychologen na hem, leren ons dat wat het geval is, pas aan het licht komt wanneer we bereid zijn onze ideeën ook kritisch te bekijken, en naar de weerbarstige, negatieve aanwijzingen te kijken. Het beeld wordt genuanceerder en polarisering, het ongenuanceerd geloof in de eigen waarheid, ligt minder op loer.

Het goede nieuws is dat, zelfs als we nooit de volledige waarheid kunnen kennen -laat staan communiceren -, we altijd de deugd van de accurate voorstelling van de feiten kunnen nastreven. Niemand kan alles weten, elke voorstelling zal altijd dingen weglaten, idealiseren en dus een soort beeld van de werkelijkheid creëren.

Zo'n beeld moet getoetst zijn en de nuance helpen zien. Selectieve verontwaardiging en onze behoefte in de nieuwe media om te pronken met eigen deugdzaamheid, zijn slechte raadgevers. De beste raadgever is altijd zorgvuldig onderzoek.

De nonsens dat er 'alternatieve feiten' bestaan, mogen we dus niet verwarren met het bewaken van twee soorten deugden: ook al weet je niet alles en is elke voorstelling van de feiten verbonden met praktische behoeften - wat is relevant, wat niet -, we kunnen altijd accuraatheid nastreven.

En eerlijkheid gebiedt ons nooit om zomaar alles te zeggen. Er zijn best zaken die niemand hoeft te weten. Maar onbetamelijke sommen graaien in intercommunales hoort daar niet onder. Wie dat besef niet heeft, leeft, in de mooie woorden van Václav Havel, juist niet in de waarheid.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234