Vrijdag 13/12/2019

Russische inmenging

Wat is Poetin van plan in Europa?

Poetin bevestigde vorige week een nucleaire deal met Hongarije. Beeld REUTERS

Van hackers in Nederland over oorlogsgeweld in Oekraïne tot de bouw van een kerncentrale in Hongarije: de vingerafdrukken van Rusland duiken plots overal op. Wat is president Poetin van zins in Europa?

"Voorkomen dat de EU uitbreidt en verenigd blijft, is een prioriteit in het Russische buitenland­beleid”, stelt Hubert Smeets, Nederlands journa­list en auteur van De Wraak van Poetin. Rusland contra Europa (2015). De eigen economie gaat alweer door een recessie – sinds begin 2015 krimpt de Russische economie – maar Poetin weet dat gecompenseerd met een autoritair regime en de nationalistische belofte om de natie haar oude Sovjet-glorie te laten beleven. Make Russia Great Again, kortom.

Kans op succes ruikt het Kremlin door wat het als de achilleshiel van de Europese Unie beschouwt: de open, liberale demo­cratie. Die werd door president Poetin in een toespraak in 2013 nogal typerend omschreven als een “geslachtsloos, onvruchtbaar liberalisme”.

De analyse komt niet uit de lucht vallen. Ook in 2013 belandde op Poetins ruime bureau in het Kremlin een rapport van het bevriende Centrum voor Strategische Communicatie. Dat leest als een visionaire analyse van de drijfveren die de brexit en de opkomst van Donald Trump of Marine Le Pen bepaald hebben.

Het rapport maakt gewag van een grote groep kiezers die zich economisch en cultureel gemarginaliseerd voelt. Zij verlangen weer naar sterk, nationaal leiderschap, vinden vrouwen- en homorechten maar niks en vreemdelingen gevaarlijk. Die verlangens heeft Poetin niet gecreëerd, maar hij exploiteert ze wel, mede via politieke bondgenoten.

“Poetin kijkt met veel leedvermaak naar de crisis van de Europese instellingen”, zegt professor Lien Verpoest, Rusland-expert aan de KU Leuven. “Het is een manier om aan de eigen bevolking de zwakte van de Europese structuren te tonen. En een manier om in de regio pro-Europese ambities te laten verstommen.” Dit zijn zeven manieren waarop hij dat vandaag doet.

1. Hacken van Noorwegen tot Nederland

Probeert Moskou na de Amerikaanse presidents­verkiezingen ook kiescampagnes in Europa te beïnvloeden? De twee Russische groepen die achter de hack bij de Democratische Partij in de Verenigde Staten zaten (de zogenaamde APT28 en APT29) , hebben ook vruchteloos geprobeerd bij Nederlandse ministeries binnen te dringen, zo openbaarde de Volkskrant dit weekend.

In het tv-programma Een vandaag noemde Rob Bertholee, chef van de inlichtingendienst AIVD, Rusland expliciet als dader. “Het gevaar is dat zij zich bemoeien en beïnvloeden hoe ons parlement zou kunnen werken, of hoe onze overheid beslis­singen neemt.”

Ook de Russische buren Estland, Finland en Noorwegen maakten al melding van Russische cyberaanvallen. Dat grote mogendheden zich mengen in elkaars kiescampagnes noemt Hubert Smeets geen nieuws. “Het Westen heeft zich ook al gemoeid in Russische verkiezingen, denk aan het duel tussen Jeltsin en de communist Zjoeganov. Alleen gebeurde dat toen openlijk, nu gebeurt het heimelijk.”

Dat Nederland geviseerd wordt, is geen toeval. De noorderburen gaan volgende maand naar de stembus, en de euro­sceptische extreemrechtse uitdager Geert Wilders is kansrijk.

Hetzelfde gebeurde eerder in Duitsland, waar hackers in 2015 de mailservers van het federale parlement binnendrongen. Ook die hack werd toegeschreven aan Russische spion­nen. Ook in Duitsland staan ver­kiezingen voor de deur, en gaat veel aandacht naar de opkomst van de radicaal-rechtse partij Alternative für Deutschland.

Duitsland leert ook dat technologie behalve hacking nog andere wapens biedt in de cyberoorlog: desinformatie. Vlak na het trauma van het oudejaarsgeweld in Keulen vorig jaar, waarbij vele vreemdelingen betrokken waren, raakte bijvoorbeeld het verhaal bekend van een meisje, Lisa F., dat ontvoerd zou zijn door Arabische mannen. ‘Zou’, want het verhaal was verzonnen. Dat verhinderde niet dat Russische zenders en websites het verhaal bleven aanblazen. Tot zelfs een diplomatiek incident toe, met de Russische minister van Buitenlandse Zaken Sergei Lavrov die Duitsland beschuldigde de ontvoering in de doofpot te steken.

In Nederland concentreert de propagandamachine zich vooral op het discrediteren van de overheidsrapporten over de verantwoordelijkheid voor het neerhalen van het passagiersvliegtuig MH-17 boven Oekraïne.

2. Oorlog in Oekraïne

Dat brengt ons bij de heropflakkerende oorlog in de Oost-Oekraïense Donbas-regio. Wat zorgen baart, is dat die strijd juist nu weer oplaait. Dat wil zeggen: vlak na het aan­treden van de Amerikaanse president Donald Trump, van wie nog af te wachten valt hoe hij zich precies zal opstellen.

Experts menen dat de Oekraïense oorlogs­casus een test vanwege Moskou is, om te zien of deze Amerikaanse regering haar Europese beleid echt gaat bijsturen. In de feiten valt daar voorlopig weinig van te merken, want de regering-Trump liet in de VN-Veiligheids­raad Rusland streng berispen. 

“Trump heeft de Oekraïense regering bijzon­der nerveus gemaakt”, weet professor Verpoest. “Zijn wispelturigheid wekt wantrouwen. Eerder werd gesuggereerd dat de VS de sancties tegen Rusland zouden laten vallen. Als dat gebeurt, komt de druk vol op de EU te liggen. Ook hier is de appetijt om Oekraïne te verdedigen fel geslonken. Als de sancties verwateren en Oekraïne wordt gedwongen tot een nadelig akkoord, boekt Poetin een reusachtige over­winning.”

Dit weekend belde Trump met Oekraïens president Petro Porosjenko om te zeggen dat hij bereid is samen te werken met zowel Kiev als Moskou om het conflict op te lossen. 

3. Angst in Baltische staten

In de Baltische staten kijken ze met een vis­adempje naar wat in Oekraïne gebeurt. Letland en Estland vrezen dat de grote buur op een dag weer voor de deur staat. Poetin speelt graag in op die angst. Eind vorig jaar liet hij raketten met nucleaire capaciteit verplaatsen naar Kaliningrad, de Russische enclave tussen Polen en Litouwen. De raketten hebben een bereik tot in de Baltische staten, Polen, Duitsland en Denemarken.

Of Moskou echt veroveringsplannen heeft aan de Baltische Zee, wordt betwijfeld. Verpoest: “Het gaat om NAVO- en EU-lid­staten, dat maakt toch een verschil. Een inval in een van deze landen in de hoop dat de VS en Europa toekijken, is een erg grote gok.”

Smeets: “Het is ook een onnodige gok. Rusland is de machtspositie van de VS in het Midden-Oosten aan het overnemen, de EU verkeert in een existentiële crisis. Waarom riskeren die blokken aan elkaar te hechten?”

4. Provocatie in Kosovo

Op 15 januari maakte de Servische premier Aleksandar Vucic bekend dat hij op het nippertje een trein had kunnen stoppen die van Belgrado naar Mitrovica, Noord-Kosovo zou rijden. De trein was geschilderd in de kleuren van de Servische vlag en droeg in 21 talen het opschrift ‘Kosovo = Servië’.

De trein zorgde voor hoogoplopend protest in Kosovo. Waarop Servië weer reageerde met de dreiging troepen over de grens te sturen, mocht de veiligheid van de Servische minderheid in Kosovo in het gedrang komen. De ‘zorg’ voor minderheden is een bekend voorwendsel voor invasie. Het werd door de Russen ook gebezigd in Oekraïne. De geschilderde trein werd vervaardigd in Rusland.

Opnieuw tekent dezelfde tactiek zich af: Rusland tast af hoever Trump en de EU hem laten gaan. Een tendens die Smeets zorgen baart. “Er is in Moskou een reïmperialisering bezig. Uitbreiding van gebied en invloedssfeer is weer de prioriteit. De grondslag is de niet-aanvaarding dat de 19de-eeuwse invloedssfeer van Rusland verpieterd is. De verminderde impact door de ondergang van de Sovjet-Unie moet weer ongedaan worden gemaakt.”

Smeets: “In Montenegro zijn onlangs Russen opgepakt op verdenking van het plannen van een staatsgreep. Montenegro staat op de rand van NAVO-lidmaatschap. Zo zijn er veel losse eindjes.”

5. Extreemrechtse vrienden

In het hart van Europa heeft Poetin nieuwe vrienden gemaakt bij extreemrechts. De vriendschap is gebaseerd op een gemeenschappelijk doel – het laten uiteenvallen van de EU, ten voordele van oude natiestaten – en een gemeenschappelijke ideologie van reactionaire waarden en autoritair leiderschap.

In sommige gevallen is de vriendschap innig. Het Front National wordt mede vanuit Rusland gefinancierd via een lening van een Russische bank in Tsjechië, voor 9 miljoen. In ruil gaat Marine Le Pen onder meer tekeer tegen de sancties tegen Rusland. Le Pen draagt de bijzondere aandacht van Rusland weg. Als zij de Franse verkiezingen wint, is het uiteenvallen van de EU een flinke stap dichterbij.

Maar ook in Duitsland zijn met de Alter­native für Deutschland dus fellow travelers opgestaan. Ook hier zou Rusland een milde bijdrage hebben geleverd aan de partij. Vicepartijvoorzitter Alexander Gauland staat in nauw contact met Poetin-ideoloog Alexander Doegin.

De Russische Noordelijke Vloot in actie tijdens een oefening. Beeld REUTERS

Een analyse van het stemgedrag in het Europees Parlement leert dat bij stem­mingen over de sancties, het Russische mensenrechtenbeleid, samenwerking met Oekraïne, Georgië en Moldavië of de oorlog in Oekraïne de Nederlandse PVV van Geert Wilders het loyaalst het Russische standpunt volgt, voor Ukip van Nigel Farage, de extreemrechtse Zweedse Democraten en het Front National.

Overigens is Moskou niet kieskeurig in zijn vriendschappen. Ook met de Duitse Die Linke en het Griekse Syriza zijn er con­tacten. Hubert Smeets: “Al wie de EU schade kan berokkenen, krijgt de Russische goedkeuring.”

6. En in België?

In Vlaanderen outte Filip Dewinter (Vlaams Belang) zich al als fan van Poetin. “Zijn sterk leiderschap dwingt mijn respect af. Hij is een nationalist die de belangen van het eigen volk vooropstelt, en hij moet niet weten van multiculturele vermenging van waarden”, liet hij vorig jaar al optekenen in deze krant.

De innige band verloopt via de neo­nazistische Luc Michel, hoofd van het Euraziatisch Observatorium voor Democratie en Verkiezingen (EODV), een door Rusland gesponsorde denktank. Die moet een tegenverhaal uitzetten voor dat van de OVSE, de officiële monitor van verkiezingen in Europa. Net als de OVSE stuurt de EODV waarnemers naar verkiezingen en referenda in oud-Sovjet-staten waar pro-Russische separatisten winstkansen hebben. De EODV probeert zo via bevriende politici die betwiste referenda een geldige perceptie te geven.

In 2014 reisden drie Vlaams Belang-politici naar de Krim, om daar het referendum een schijn van eerlijkheid te verlenen. Dat was op kosten van de EODV.

7. Nucleaire energiedeal in Hongarije

Wie Rusland zegt, zegt gas. Zo houdt het een stevige strategische vinger in de pap in de Baltische staten en andere EU-lidstaten als Finland, Bulgarije en Slowakije, waar 90 tot 100 procent van de gasbevoorrading uit de Russische grond komt.

Maar nu is er ook kernenergie. In Hongarije mag het Russische staatsbedrijf Rosatom een nieuwe kerncentrale bouwen. Het akkoord werd vorige donderdag nogmaals bevestigd bij het officiële bezoek van Poetin aan Boedapest.

Aan het contract ging een schimmige deal vooraf. Er was geen aanbesteding: de financiering van 12 miljard verliep via een Russische staatsbank. Experts vrezen dat Hongarije zich zo voor lange tijd bindt aan de Russische energiepolitiek. Tezelfdertijd bouwt Rosatom ook een kerncentrale in Finland.

Met de Hongaarse premier Viktor Orban vindt Poetin een bondgenoot buiten het extreemrechtse vijvertje. Orbans autoritaire beleid, verzet tegen het Europese asielbeleid en protest tegen de Russische sancties zetten hem op ramkoers met de rest van de EU. Tegelijk maken ze hem een favoriet van Moskou. Zo’n vriend met toegangsticket tot de Europese Raad is Poetin dierbaar.

Lees ook: Sven Biscop: "Ja, de NAVO is voorbijgestreefd"

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234