Zaterdag 18/01/2020

Zalm van het jaar

Wat is nu het ergste: het Avondland, of de islamisering ervan?

Duitse Pegida-demonstranten tonen een gesluierde Angela Merkel. éHier is het volk." Beeld ap

Avondland. Ik weet nog heel goed waar ik was toen ik dat woord voor het eerst hoorde. Het was 1989, ik zat in de eerste kandidatuur Germaanse filologie aan de UGent, toen tijdens de les vergelijkende literatuurwetenschap plots de naam viel van een ooit beroemd cultuurhistorisch werk. Der Untergang des Abendlandes.

Ongetwijfeld zijn dat moment en die titel zo sterk blijven hangen vanwege de docent die het ter sprake bracht. Professor Raymond Vervliet heeft een stem waarmee hij bijvoorbeeld ook De lustige slurvers uiterst apocalyptisch had kunnen doen klinken.

Maar het lag toch ook aan de boektitel zelf.

Der Untergang des Abendlandes.

Zonder er een letter van te lezen sloeg de angst je al om het hart. Untergang, en dat nog wel in een land waar de nacht dadelijk zou intreden... Dat is de ondergang in het kwadraat.

Omdat het voor de rest van dit verhaal belangrijk is: Der Untergang des Abendlandes is een boek van de cultuurpessimist Oswald Spengler (1880-1936). Hij schreef zijn magnum opus tijdens de Eerste Wereldoorlog, kort daarna zou het uitgroeien tot een van de meest invloedrijke werken van zijn tijd, het interbellum.

Maar lang zou die invloed niet duren. Kort samengevat betoogde Spengler dat de Europese beschaving - die van het Avondland dus - in verval was, en nog hoogstens een paar eeuwen had te gaan. Spengler zag die Untergang als een gevolg van de toenemend positivisme, parlementaire democratie en vrije markt, nieuwe beschavingsfenomenen die hij radicaal afwees. Daartegenover stelde hij concepten als Weltangst, orde en sterk leiderschap.

Jeroen De Preter Beeld Bob Van Mol

Tragische ironie

Veel sneller dan hij ooit had kunnen vermoeden kreeg Spengler waar hij om had gevraagd. In 1933 kwam Hitler aan de macht, een sterke leider die de antidemocratische ideeën zeer radicaal in de praktijk bracht.

Het is de tragische ironie van de geschiedenis. De waarden waarvan Spengler geloofde dat ze het Avondland zouden beschermen tegen een snelle Untergang, zouden die ondergang alleen maar geweldig bespoedigen.

Omtrent Spengler en zijn Untergang des Abendlandes is het na WOII om evidente redenen wat stiller geworden. Als ik mij niet vergis was het in 1989 ook geen examenvraag, aan de UGent.

Spengler leek langzaam maar zeker in de vergetelheid te sukkelen, net als zijn Avondland trouwens, een begrip dat hoogstens nog gebezigd werd door oude Germanisten die zichzelf interessant wilden maken.

Maar toen kwam dus 2015.

'Avondland', zo leert een zoekopdracht in het digitale krantenarchief, is sinds het afgelopen jaar plots weer een courant begrip als we praten over Europa.

Die renaissance hebben wij allicht in belangrijke mate te danken aan Lutz Bachmann, een Duitser die asielzoekers weleens heeft omschreven als "beesten, tuig en vuilnis".

Lutz Bachmann kennen we ook als de oprichter van Pegida, een zeker in Duitsland populaire burgerbeweging die voluit 'Patriotische Europäer gegen die Islamisierung des Abendlandes' heet.

De verwijzing naar Spengler is duidelijk. Met dien verstande dat Untergang hier gelijkstaat met Islamisierung.

Zeker, flink wat politici hebben zich het afgelopen jaar van Pegida gedistantieerd. Maar je kunt moeilijk volhouden dat ze ook afstand hebben genomen hebben van het Pegida-denken.

Zoals mijn collega Koen Vidal vorige week al opmerkte: niet Angela Merkel, maar wél haar Hongaarse collega Viktor Orban was de invloedrijkste politicus van 2015. Toen Orban zei dat "het christelijke Europa een muur moet opwerpen tegen de invasie van moslims", knikte het Avondland mee, ons eigen Vlaanderen niet uitgezonderd.

Over de al dan niet vermeende Islamisering van het Avondland is het afgelopen jaar bijzonder veel gesproken. Maar over een minstens zo belangrijkere kwestie hebben we het omzeggens niet gehad.

Waar staat dit Avondland anno 2015 nog voor? Wat maakt dit Avondland zo de moeite waard, dat we elke islamitische invloed als de dood moeten vrezen?

'Vermannelijken'

Europa is christelijk, zegt Orban. Zou hij het christendom bedoelen dat vluchtelingen van hun juwelen wil beroven om hun verblijf in het Avondland te bekostigen? Bedoelt hij het christendom van Geert Wilders, de populairste politicus van Nederland die mordicus weigert een gewelddadige aanval op een asielcentrum te veroordelen?

Begin 2015 verscheen een boek van de Nederlandse VVD-politicus Sid Lukkassen. Het heet Avondland en identiteit, en kreeg niet toevallig lof toegezwaaid van rechts-conservatieve politici en denkers. Lukkassen betoogt dat we het Avondland opnieuw moeten "vermannelijken", weg van de politieke correctheid, en weg van de vervrouwelijking die Europa van zijn trots zou hebben beroofd.

Oswald Spengler leeft weer, radicaal wordt het nieuwe midden. En zo nadert het moment waarop je je de vraag kunt stellen wat nu het ergste is. Het Avondland, of de islamisering ervan?

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234