Woensdag 12/05/2021

Wat is kunst? Dat is kunst

Simpelweg door iets kunst te noemen, kijken mensen er anders naar. En vinden ze het mooier, zo blijkt uit onderzoek. Wat niet betekent dat iedereen met een mosselpot en artistieke ambities zich zomaar de nieuwe Marcel Broodthaers mag noemen.

Een urinoir of een mosselpot? Totdat Marcel Duchamp en Marcel Broodthaers daarmee aan de slag gingen, was dat voor het gros van de mensen niets meer dan een pis- of kookpot. Pas toen de objecten in musea overal ter wereld stonden, werden ze kunst. Het label 'kunst' verhief het er meteen toe.

Onderzoekers van de Erasmusuniversiteit in Rotterdam hebben nu ontdekt dat zo'n label ook een effect heeft op de hersenen. Aan 24 studenten legden ze een reeks van 120 foto's voor. De helft aangename beelden, zoals puppy's of vrolijke koppels, de andere helft gruwelijke foto's, zoals auto-ongelukken of verminkte lichamen.

Bij de ene foto kregen de studenten te horen dat het om het werk van een kunstenaar ging of dat het uit een bepaalde museumcollectie kwam. Bij de andere vertelden de wetenschappers hen dat het om een gewone reportagefoto ging. Terzelfdertijd werd met een elektro-encefalogram (EEG) de hersenactiviteit van de deelnemers gemeten. Ter verduidelijking: geen van de beelden waren kunstfoto's. Ze kwamen allemaal uit een wetenschappelijke database voor psychologisch onderzoek.

Minder emotioneel

Kregen de studenten officieel kunst voorgeschoteld, dan reageerde hun brein daar minder emotioneel op. Bovendien vonden ze het naar eigen zeggen 'mooier' en 'aantrekkelijker'. Conclusies die ook gepubliceerd staan in Brain and Cognition.

"De conclusies lijken paradoxaal", zegt onderzoeker Noah van Dongen, van de Erasmus School of History, Communication and Culture. "Je zou denken dat je net emotioneler reageert op iets wat je mooier vindt, of wat je meer aangrijpt. Maar waardering heeft eigenlijk niet zoveel te maken met emotionaliteit. Het doet denken aan de stelling van Immanuel Kant (Duitse filosoof tijdens de Verlichting, SV), die zei dat je je emotioneel moet distantiëren van kunst om het echt te kunnen appreciëren. Dat is wat hier is gebeurd."

Kunstkenners schrikken evenmin van de bevinding. "Een open deur", zegt kunsthistoricus Hans De Wolf (VUB). Dat mensen op een andere manier kijken naar iets wat als artistiek wordt voorgesteld, vindt hij logisch.

Wat hem wel tegen de borst stuit is dat hier op erg arbitraire wijze met de term 'kunst' gezwaaid wordt. "Ik ga niet beweren dat ik een glasheldere definitie kan geven van wat kunst moet zijn, maar de creatieve processen erachter zijn toch te achterhalen. Bij conceptuele kunst gaat het om het idee dat erachter schuilgaat, over de verbinding die ontstaat tussen de toeschouwer en het subject."

Achter de foto's die de 24 studenten te zien kregen, zat geen idee of concept. En dat maakt het ook voor kunstenaar Luc Tuymans geen kunst. "Neem je per toeval een foto van een ongeluk, dan is dat gewoon een foto. Wil iemand met die foto een beeld creëren van hét ongeluk als idee, dan wordt het kunst. Maar hoe toeschouwers daarop reageren is uiteraard erg subjectief."

Dat de foto's uit de databank geen kunst zijn, betwisten de onderzoekers niet. Net zomin dit zou betekenen dat iedereen met kookpot en artistieke ambities zich meteen de nieuwe Broodthaers mag noemen. Het onderzoek wou enkel aantonen hoe hersenen reageren op het label kunst, zonder daarom te beweren dat die foto's daadwerkelijk kunst zijn.

"Kunst creëert een vorm van afstand", zegt professor kunstfilosofie Bart Vandenabeele (Universiteit Gent). "Je kijkt anders naar een verslag van een natuurramp, dan naar een natuurramp in een film. Dat is net ons uitgangspunt en het is interessant dat het uit deze studie blijkt."

Het toont volgens hem net dat kunst onze verbeelding stimuleert. "Neem bijvoorbeeld de dunne grens tussen pornografie en erotische kunst. Pornografie gaat over een individuele bevrediging, terwijl erotische kunst doet nadenken en je meesleurt in de wereld van de kunstenaar. Het is dat wat kunst moet doen."

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234