Woensdag 13/11/2019

'Wat is je verborgen agenda, MOSLIM?'

Kijk niet weg van de problemen. Benoem ze. Verzet je tegen de hufterigheid op de meest radicale manier: met zachtheid. Het engagement van auteurs Ish Ait Hamou (29) en Abdelkader Benali (41) is groot. Maar de urgentie is óók groot, vinden ze. Kris Kuppens

Ish Ait Hamou ziet er moe uit. De voorbije maanden heeft hij elk Vlaams boerengat aangedaan om lezers, fans en nieuwsgierigen zijn verhaal te vertellen. Een verhaal over het vallen en opstaan van een dansende jongen uit Vilvoorde, een Belg met Marokkaanse roots die ondertussen drie succesvolle boeken schreef. Hij is een stem in de samenleving geworden, een hart onder de riem van zijn vele Facebook-volgers bij moeilijke momenten. Een verzoener.

Naast Ish Ait Hamou neemt Abdelkader Benali plaats - in topvorm. Hij spreekt emoties uit, ook als ze hem generen, schudt links wakker, begrijpt rechts, plaatst de wegkijkers voor hun verantwoordelijkheid. Snijden en zalven tegelijkertijd.

Ish Ait Hamou opent de dans: "Mijn uitgever kwam op het idee om een luisterboek van Cécile (roman uitgegeven in 2015 bij Manteau/WPG, waarvan al 30.000 exemplaren zijn verkocht, KK) te maken. Fijn. Ik had één voorwaarde: de stem moest die van Abdelkader Benali zijn."

Beide heren ontmoetten elkaar twee jaar geleden op de Antwerpse Boekenbeurs. Sindsdien volgen ze elkaars werk. Ait Hamou: "Ik vind Abdelkader moedig. Hij spreekt voor mensen die het zelf niet durven. Abdelkader is een verhalenverteller. Als hij praat, voel ik passie. En, ik ben verliefd op zijn stem."

Benali: "Moedig? Nee, dat ben ik niet. Moed veronderstelt een heldendom. Je laat je uitdagen om iets te kunnen laten zien. Ik probeer gevaar juist zoveel mogelijk uit de weg te gaan. Maar lef kun je mij niet ontzeggen. Ik hou ervan iets te doen wat niemand anders doet. Dat is geen keuze, het is mijn karakter. Lef is: ik kan heel veel argumenten verzinnen om iets niet te doen, met mijn hoofd, maar het gevoel gaat er dwars doorheen. En daaraan toegeven, misschien noemen we dat moed."

Hij heeft op gevoel ja gezegd tegenhet project, ook al had hij het luisterboek van Ait Hamou nog niet gelezen. Het bleek een ontdekking. Benali: "Ish is een klassieke auteur die verdwijnt in zijn personages. Nergens is Ish, want Ish is overal. Met iedereen kan hij zich identificeren, voor iedereen heeft hij begrip."

Het blijkt de kern van Ait Hamous boodschap te zijn, de reden ook waarom hij onlangs bekroond werd met de prijs voor de Gelijkheid 2016. Ait Hamou: "Het is niet óf begrijpen óf niet begrijpen. Met dat soort opdelingen zijn we helaas te veel bezig."

Radicale zachtheid

Benali: "We leven in een tijd waarin empathie een taboewoord is geworden. Blijkbaar moet het gaan over hoge muren bouwen. Het gaat om ik, 'dikke ik' noemde premier Rutte het. Het is niet meer vanzelfsprekend om te denken in gezamenlijkheid. De kracht van kunst is dat het mensen weer betrekt bij hun menselijkheid. Mooie verhalen waar het gaat over relaties, waartegen we ons moeten verhouden, brengen ons terug naar wat belangrijk is. O, dít is waar het om gaat. Het is een wake-upcall. De boodschap die Ish in Cécile meegeeft, is een hele radicale, namelijk: de allerdiepste vorm van verzet tegen ontmenselijking, hufterigheid en racisme, dat is je zachtheid."

Radicaal? Agressie met agressie beantwoorden zal ons niet vooruithelpen, maar zachtheid kan ook soft worden, té soft misschien? Ait Hamou: "Wie je wilt zijn, dat is een keuze.

Hoe dicht wil je bij je karakter blijven? Ik probeer in het midden van alle lawaai zo goed mogelijk te luisteren en trouw te blijven aan wie ik wil zijn. Is dat soft? Het lukt me niet altijd. Soms verlies ik me ook in mijn emoties; in woede en agressie.

"Maar het is mogelijk om rationeel met emoties om te gaan. Je kunt ze namelijk verwerken. Het zijn geen niet te stoppen kometen die neervallen. Als ik niet geleerd had om om te gaan met mijn frustraties en woede, niet geleerd had om een tijdspanne tussen een emotie en een daad te creëren, dan was het minder goed met me afgelopen."

Van de aanvankelijke vermoeidheid is niets meer te merken. Ait Hamous engagement neemt het over: "Ik denk dat vele daden voortkomen uit woede die niet door anderen geblokkeerd is. Zo kom je tot verschrikkelijke daden. Ik zeg: je kunt altijd kiezen hoe je ergens op reageert."

Benali: "Mijn leven is heel erg gevormd door migratie. En migratie is verlies. Mensen gaan weg uit hun cultuur, en geven dat allemaal op, omdat ze denken dat hun kinderen het beter gaan krijgen. Dat is mooi, maar meestal gaat het mis.

"Ik kom uit een generatie waarin het vallen en opstaan heel extreem is. Als je opstaat, word je een choreograaf, of een schrijver, of een filmmaker. En als je valt, dan is het meteen richting afvoerputje van de sociale verwaarlozing, drugsproblematiek, jihadisme. Dat zou niet normaal moeten zijn. Daar ben ik woedend, gefrustreerd over.

"Ik zie zo veel mensen die hun kansen niet pakken. Kunnen zij zichzelf de schuld geven? Het komt toch een beetje door het feit dat je nu eenmaal niet de naam hebt die je een baan zou geven, of niet de huidskleur waarmee je vooraan komt te staan."

Iedereen mag slachtoffer zijn

Benali zegt dat het hem niet meer raakt; dat hij erboven staat. Het heeft geen financiële of sociale consequenties meer voor hem. Als jongeman was dat wel even anders. Benali: "Als puber was ik heel ambitieus. Ik wilde graag iets in de journalistiek doen. Ik zat bij de schoolkrant en ik mocht stage lopen bij een radio in Rotterdam. Een fantastische kans kreeg ik daar. Ik mocht reportages maken, prima. En op een dag zei een journalist: we zullen je stem wat moeten aanpassen, want je wilt toch niet klinken als een Turk. Toen keek hij me aan, en toen zei hij het nog een keer. Dat heet een terroristische aanval, in principe. De eerste keer was het gewoon: effe kijken. De tweede keer was het: effe pijn doen."

Even wordt er gelachen om het feit dat hij niet eens een Turk, maar een Marokkaan is. Maar al snel wordt duidelijk dat dit voorval de jonge Benali erg diep geraakt heeft.

Benali: "Het pijnlijke is dat ik dacht dat ik veilig was, en het niet was. Ik werd gepakt op het meest persoonlijke, mijn stem. Ik dacht: is iedereen zo? Denkt iedereen zo over mij? Het zaadje van onzekerheid was geplant. Ik durfde er niets van te zeggen. Ik schaamde me over mezelf.

"Mensen uit sociaal zwakkere milieus hebben twee cv's. Een van hun diploma's en een van hun emoties. En dat laatste is vaak belangrijker. Als een jongen uit Molenbeek een goede studie afrondt, dan is dat fantastisch, maar eigenlijk moeten we praten over het diploma van de emoties. Want daar zit de grote winst. Hoe ga je om met tegenslag? Hoe ga je om met iemand die tegen je zegt: ha, je bent een makak. Wat ik weet, is: Marokkanen van de tweede generatie gaan hier allemaal kapot aan. Hieraan."

Ait Hamou: "Als je zoiets wilt aankaarten, word je vaak een slachtofferdiscours verweten." Benali knikt instemmend. Ait Hamou: "Er worden heel foute grappen gemaakt, en je lacht mee. Omdat je wilt behoren tot de groep. En een groep is waar je niet anders bent. Je wilt wel anders zijn in termen van talenten, maar niet als mens. En terwijl jij tijd en energie steekt in het bewijzen dat je hetzelfde bent, ontwikkelen andere mensen hun talenten."

Zelfde krant, zelfde kapsel

Het eeuwige slachtofferdiscours loert altijd om de hoek. Was het niet Benali die zonet opwierp dat het niet de schuld is van de migrant zelf dat hij zijn kansen niet grijpt? Tja.

Benali: "Het allerbelangrijkste is: benoemen. Wij - en hij wijst daarbij naar zichzelf en Ish - moeten dat benoemen. Wij zijn de rolmodellen, de voorhoede, de avant-garde. De mensen die het klappen van de zweep kennen en boven de partijen staan. Wij zijn morele leiders, een kompas. En dat zeg ik niet omdat ik dat vind, dat zeg ik omdat mensen dat vinden over ons.

"Voor ons is het heel gemakkelijk om die kwetsbaarheid te tonen. Iedereen mag slachtoffer zijn. Je mag altijd slachtoffer zijn. Alleen moet je formuleren in de taal van het slachtoffer dat geen slachtoffer wil zijn. Ik heb een periode in mijn leven gehad waarin ik dacht: ik mag het slachtoffer niet uithangen, want dan geef ik het verkeerde signaal. Wel, daar bewijs je heel veel mensen geen dienst mee. Je moet er juist wél over praten. Mensen vragen mij waar mijn succes vandaan komt. Ze denken dat het uit de lucht is komen vallen. Dat je het hebt opgevangen toen het regende. Als ze echt willen weten wie ik ben, dan moet ik het hele verhaal vertellen. Ook al schaam ik me."

Vrouwen maken vaak hetzelfde mee, merkt Benali op. Ook zij worden teruggeworpen, niet op hun talent, maar op hun vrouw zijn. Benali: "Hoe denk je dat een vrouw zich dan voelt? Hoe vaak ik niet te horen krijg: goed boek zeg. Ik hou ook van couscous. Mijn punt is: het is gewoon niet meer zoals twintig jaar geleden, dat er op een afdeling allemaal mannen waren met hetzelfde kapsel, die dezelfde krant lezen, en allemaal van dezelfde club fan waren. Die wereld bestaat niet meer. En degenen die daar naar terug willen, die moeten in een inrichting worden gestopt. Nieuwe mensen eisen hun plek op, en ze moeten dat blijven doen. Ze hebben een wereld te winnen. Daarvoor vind ik het goed dat Trump president is."

Dat mag hij uitleggen. Benali: "Trump staat nu eenmaal voor heel veel waarden en normen waar vele mensen het mee eens zijn. In mijn achtertuin mag ik toch doen wat ik wil? Als ik mijn vrouw wil aanranden, dan mag ik dat toch? Morgen maken we het wel weer goed. Als ik lekker naar een Afrikaans land op vakantie ga en in een resort zit en mooie fooien geef, dan mag ik toch schunnige en racistische grappen maken? Die wereld spreekt mensen erg aan. Iedereen wil een Trump zijn. Ja, nu, daar heb je hem, deal with it. Trump stelt het scherp en duidelijk; aan ons om goed na te denken in welke wereld we willen leven."

Paranoia

Ait Hamou: "Trump is niet het begin. Het is een tussenstop van iets wat al lange tijd bezig is, maar dat altijd een beetje werd onderdrukt. Trump heeft het voordeel dat hij de benoeming is van het probleem. Mensen die voor hem gestemd hebben, zeggen nu luidop: we zetten ons achter zijn, veelal rechtse en extreemrechtse, waarden. Duidelijk.

"Ik ben wel bang. Wat nu, bij ons? Ik hoop dat we leren uit Amerika. Dat mensen zeggen: dit willen we niet. Dat er verzet komt. Maar er zijn zo veel frustraties, we vinden de oplossingen niet. Misschien is het grootste probleem nog het enorme wantrouwen."

"Vorige week, na een lezing, komt er een vrouw naar me toe. Ze zegt: 'Ik ben oud genoeg om je ma of grootmoeder te kunnen zijn', en we beginnen te praten.

"Dat ze het een mooie lezing vond, en dat ze er veel van zichzelf in herkende. 'Jij hebt mooie waarden', zegt ze. 'Maar toch blijf ik nog altijd met die ene vraag zitten. En nu ik je hoor, maak ik me nog meer zorgen.' Ze kijkt me aan en vraagt: 'Wat is je verborgen agenda?' En ik denk, ik denk na. Ik snap niet waar ze naartoe wil. En dan zegt ze: 'Ah ja, je bent toch moslim'." Ait Hamou knippert met zijn vingers. Even is het stil. Ait Hamou: "Ja, we hebben een probleem."

Benali: "In nazi-Duitsland begint de antisemitische campagne niet zozeer tegen de Joden die er als Joden uitzien, maar tegen de Joden die Duitsers zijn. Want dat was de verborgen colonne. Die deden alsof ze Duitsers waren. Hitler plantte paranoia: we hebben hier verraders, en kijk, het is je buurman! Daarom was het zo makkelijk voor Hitler om over te gaan op onteigening, ontmenselijking, ontvreemding van goederen van die Duitsers.

"Die vrouw die vraagt naar zijn verborgen agenda, daar zit dus de gedachte achter: dat deze geassimileerde, succesvolle jongeman iets anders bedoelt dan wat hij zegt. Sterker nog: zijn hele identiteit, dat hij zo charmant en welsprekend is en hij zo goed past, is gebaseerd op misleiding."

Ait Hamou: "En toch is er echt een weg naar verzoening. De verandering zal van onderuit moeten gebeuren. Het is aan ons. Wat we nodig hebben, is eerlijkheid. Het durven inzien dat wij - en met die wij bedoel ik iedereen, alle individuen van onze samenleving - hier misschien niet gedaan hebben wat we moesten doen, of niet goed genoeg. De grootste muur, nog groter dan welke muur dan ook die ze kunnen bouwen, dat is ons ego. Niemand geeft graag toe dat hij fout was. En toch zal dat moeten gebeuren."

Benali: "Wat ik altijd zeg tegen mensen met mijn achtergrond is: wil je dat er verbetering komt, kijk dan ook de problemen in je eigen gemeenschap aan. Als je dat niet doet, dan ben je ongeloofwaardig. Tuurlijk, je wilt een baan, en gelijke rechten, maar wil je dat ook in je eigen gemeenschap? Wil je dat daar gelijke rechten zijn tussen mannen en vrouwen? Wil je dat daar ook meisjes naar school kunnen? Of kijk je dan weg?

"Als je een wegkijker bent, dan moet je niet schrikken als je in de maatschappij daarvoor de rekening krijgt gepresenteerd. Dat is écht een probleem in de Marokkaanse gemeenschap, en iederéén weet het. We weten het allemaal.

"De hoop moet van de nieuwe elite komen. Mensen met een dubbele nationaliteit die zeggen: we're doing fine and better than that. Wees maar zeker dat die mannen met baarden daar bang voor zijn. Zij willen niets liever dan rechts en extreemrechts. Dan kunnen ze zeggen: 'Kijk, die ongelovigen, die zijn tegen jullie'."

Trump als emanciperende factor

Ait Hamou: "Er wordt gedacht dat je geboren wordt met een identiteit, maar dat klopt niet. Die wordt gevormd tijdens je leven, door de mensen die je ontmoet, door de waarden die je leert van een cultuur, of van een andere, door te reizen... Verandering is mogelijk."

Benali: "Trump kan de volgende jaren een emanciperende factor worden. Omdat hij toch aan zijn achterban duidelijk moet maken dat hij uit New York komt, dat hij homoseksuelen in dienst heeft, dat hij zaken doet met Arabieren. Als hij dát kan uitleggen, dan kan er beweging komen. Ja, ik ben een optimist."

Ait Hamou: "Ik geloof niet dat verandering vanuit politici zal komen. Structureel uiteraard wel, maar de sleutel ligt bij ons, bij jou. Jezelf durven te betrappen op een vooroordeel, daarvoor moet je niet op een wet wachten. Het is ook niet die nieuwe wet die ervoor gaat zorgen dat je ineens je buur gaat vertrouwen. Het moet van binnen komen: door jezelf open te stellen, te proberen, moed te hebben, leren om te gaan met ongemakkelijke situaties. De politiek zal volgen; het is niet andersom."

Nieuw elan

Benali: "Op het Festival van de Gelijkheid zag ik het weer gebeuren. Geweldig festival, 10.000 mensen in drie dagen, maar één probleem. Je komt daar binnen in een linkse omgeving. Nou ja, prima. Maar links moet wel met elkaar een discussie gaan voeren over hoe onze samenleving er moet gaan uitzien. Als je er alleen naartoe gaat om geestesverwanten tegen te komen, die over veel dingen hetzelfde denken, dan verlies je het echt. Want het links van twintig jaar geleden bestaat niet meer. Er moet een nieuw elan komen. Dat is het probleem van links.

"Mensen kijken naar jou, Ish. Jij neemt je verantwoordelijkheid en mensen vragen dat ook van jou. Jij wordt gezien, door heel veel jonge mensen. Die generatie is op zoek naar helden, naar een moreel kompas. Ze zijn op zoek naar het romantische verhaal van een goede mens. Jij bent daarin een opvoeder, Ish."

Ait Hamou: "Hoe ouder ik word, hoe meer ik lees, vooral non-fictie, geschiedenisboeken. En hoe meer ik lees over de geschiedenis, hoe meer het heden mij interesseert. Ook de politiek: de structuur, de gebeurtenissen en welke invloed dat allemaal op ons heeft."

Benali: "Met je stem en je bereik kun jij mensen politiek bewust maken. Dat is je kracht. En daar is echt behoefte aan. Jouw ideeën over rechtvaardigheid, die zijn politiek. Zou je die niet eens bundelen in een pamflet?"

Ait Hamou: "Ik heb al gedacht om een essay te schrijven over mijn visie op de samenleving. Wat kan, wat zou kunnen. Maar, ik heb daar moed voor nodig. Als je die richting inslaat, dan zie je de donkere wolken van de storm al. Voorlopig schrijf ik erover voor mezelf."

Benali: "Blijven doen. Je vindt de moed wel, want je hebt lef."

Cécile,luisterboek van Ish Ait Hamou met de stem van Abdelkader Benali, Manteau/WPG, 19,99 euro.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234