Donderdag 26/11/2020

Wat is je geheim, Kate?

In een veertienjarig, schuchter brutaal meisje bleek in 1988 het beste fotomodel van haar tijd schuil te gaan. 'The Kate Show' in het Amsterdamse fotomuseum Foam laat het zien: altijd iemand anders, altijd zichzelf. Kate, wat is je geheim? Die vraag probeert mediatheoreticus, essayist en schrijver Arjen Mulder te beantwoorden.

Ogen die te ver uit elkaar staan. Van onbestemde kleur. Een rechteroog dat meer gaat loensen naarmate er meer drugs zijn gebruikt. Een niet helemaal rechte neus. Ingevallen wangvlakken en plooien rond de kin. Een kleine mond met niet al te dikke lippen, vaak een beetje open. Niet-sluitende voortanden. Het haar onopvallend, donker meestal. Daaronder het lichaam van een twaalfjarige met platte borsten, de rechter met opvallende moedervlek. Geprononceerde tepels. Een paar vlekken op de strakke buik boven een bobbelige navel. Stevige billen, niet geprononceerd. Benen net iets te dun om voor 'lekker' te kunnen doorgaan. Voeten zonder bijzondere kenmerken.Vraag aan Kate Moss: "Wat is volgens u aan zo speciaal uw uiterlijk dat u zo beroemd bent geworden? Antwoord: "I've no idea. At all." Ze is zo onopvallend dat je haar op straat voorbij zou lopen, als er niet altijd een zwerm hijgerige paparazzi om haar heen hing.

Het bijzondere aan Kate Moss' uiterlijk is, denk ik, dat het zowel in zwart-wit als in kleur gefotografeerd ongekend fotogeniek is. De vraag of ze echt mooi of perfect of juist lelijk en onvolmaakt is, doet er niet toe: getransformeerd tot foto is ze bijna altijd fascinerend om naar te kijken, zelfs als wat ze te zien geeft eerder afschrikt dan aantrekt. Ik blijf het een verbijsterende prestatie vinden dat model agent Sarah Doukas haar in 1988 "ontdekte" tussen het publiek op JFK International Airport in New York. Zij zag dat in het toen veertienjarige, schuchter-brutale meisje het beste fotomodel van haar tijd schuilging. Dat model hoefde er alleen nog maar uit te worden gehaald met een camera.

De eerste die dat lukte, was Mark Lebon voor de cover van het tijdschrift The Face en daarna is hetzelfde gepresteerd door een eindeloze reeks fotografen die allang vergeten zullen zijn als Kate Moss nog onverminderd beroemd is. Het maakt niet uit wat een fotograaf met Kate uitspookt, of hij haar glamour geeft of juist 'anti-chic', naakt toont of een baard opplakt, fotogeniek blijft ze. Zelfs paparazzi eten mee van haar fotogenie, want ook op hun foto's blijft ze iets onweerstaanbaars houden.

Wat doe je tijdens een fotoshoot, Kate, wat is je geheim? "When I work with a photographer I try to become what they feel. It's not even like you're smiling, it's an instinct. If you can get where they are coming from, then that's the dynamic", heeft ze gezegd. Er wordt tijdens een fotosessie dus wel degelijk gewerkt door het fotomodel, al was Moss' handelsmerk lange tijd dat ze niets leek te doen, aan niets dacht, willoos slachtoffer was, onbevredigd door wat de wereld en de mode haar te bieden hadden. En in die onbevredigdheid leek ze gekwetst, want ze zou zoveel te geven hebben als ze er echt iets voor terugkreeg. Het enige echte voor Moss zijn evenwel de fotografen en hun gevoel, de bron van hun gevoelens, dus hun camera met lenzen en belichting. Plus de combinatie van visagisten en stylisten vooraf en digitale bewerking achteraf waarmee een eigentijdse kunst- of modefoto wordt gemaakt. Kate Moss maakt het fotografen mogelijk zichzelf te uiten, hun authentieke innerlijk over te dragen op een technisch vervaardigd beeld. Dat is haar talent, haar "instinct". Zij haalt evenveel uit haar fotografen als die fotografen uit haar. Daarom vindt ze het niet prettig door paparazzi te worden gefotografeerd: die nemen alleen maar haar foto, zonder iets terug te geven.

"Bent u feminist?" "I'm an independent woman, yes." Kate Moss geeft niet veel interviews, omdat ze eigenlijk niks te melden heeft, zoals ze zelf nadrukkelijk meldt. Ze is daardoor het stille oog geworden in een tornado van mediaopwinding die jaar in, jaar uit om haar heen blijft wervelen. Ze is ook allang een veel grotere merknaam geworden dan de modemerken waarvan ze het gezicht is geweest: Calvin Klein, Versace, Gucci, Rimmel et cetera. En ze is ook beroemder dan de modefotografen met wie ze heeft gewerkt, van Inez van Lamsweerde tot Richard Avedon en alles daar tussenin. Vergeleken met haar zijn 'supermodellen' als Claudia Schiffer, Cindy Crawford, Linda Evangelista of Naomi Campbell eigenlijk opgedirkte tantes met veel te grote borsten en onsmakelijk volle monden, typisch het soort vrouwenlichamen waar mannen hitsig van worden. Maar reclamefotografie is op vrouwen gericht. Wat mannen vinden van Kate Moss is grappig, maar zakelijk gezien onbelangrijk.

Toch zijn het de mannen die niet over haar uit kunnen. Onlangs heeft een van de beste kunsthistorici en -critici, de Nederlander Camiel van Winkel, een studie gepubliceerd waarin hij de modefotografie met Kate Moss vergelijkt met kunstfotografie van Cindy Sherman. Deze laatste werd beroemd met haar Untitled Film Stills van einde jaren zeventig: een reeks foto's waarop ze telkens zichzelf in een ander filmrol afbeeldt. Van Winkel komt met een hele redenering om aan te tonen dat niet Cindy Sherman origineel en kritisch is, maar Kate Moss, ook al heeft zij nog nooit zelf een foto gemaakt of bedacht hoe ze eruit wil zien op zo'n foto.

Van Winkel is verblind door het fotogenie van Kate Moss. Dat blijkt uit het feit dat hij in al zijn lyrische beschrijvingen van haar "wezelachtige" lichaam en haar "mislukte glamour" niet opmerkt dat foto's van Kate Moss gemaakt worden om kleding, make-up en een lifestyle te verkopen. Cindy Sherman verkoopt niks. Foto's met Kate Moss, ook als ze er in haar blootje op staat, gaan over iets concreets, over koopwaar namelijk. Ze zijn ook altijd gebaseerd op klassieke vrouwenportretten uit de kunstgeschiedenis.

Wat de foto's van Kate Moss zo vreemd maakt, is dat ze een volstrekt eigentijdse versie zijn van een fenomeen dat al zo'n vijftig jaar niet meer bestaat. Als je in de krant hebt gelezen over het zoveelste cocaïneschandaal rond Kate en haar laatste liefde Peter Doherty en je ziet haar vervolgens op het perron in een abri met een ontblote borst, dan beïnvloeden het gore nieuws en het zuivere beeld op de poster elkaar op wonderlijke wijze. Hoe kan ze er nog zo netjes uitzien met een lifestyle, waarmee anderen allang uitgemergeld en verwond in de goot zouden liggen? Wat Moss buiten beeld doet, bepaalt hoe wij haar in beeld beoordelen. Net zoals we geïnteresseerd zijn in haar nachtelijke escapades buiten beeld, op grond van wat we van haar in haar reclamefoto's te zien krijgen. Die wederzijdse beïnvloeding van in beeld en buiten beeld is de essentie van het star system, dat in de gouden jaren van Hollywood zowel de filmproductie als de publiciteitsmachine gaande hield. Het publiek wilde de laatste film van Jeanette MacDonald, Greta Garbo, Ava Gardner of Rita Hayworth zien op grond van hun gelukkige huwelijken of ongelukkige affaires buiten het doek, waarvan ze in de bladen op de hoogte werden gehouden. En het wilde de bladen lezen omdat het zich helemaal had vereenzelvigd met de sterren op het filmdoek.

De klassieke studie over het sterrensysteem is van de Franse filosoof Edgar Morin, Les Stars (1960): "De ster is een halfheidense persoonlijkheid bij wie geen onderscheid meer kan worden gemaakt tussen de persoon die ze werkelijk is, de persoon die de droomfabrieken hebben gefabriceerd en de persoon die door de kijkers is bedacht."

Een karakterspeler is een acteur die buiten het doek altijd hetzelfde blijft, terwijl ze op het witte doek telkens iemand anders speelt. Een ster daarentegen speelt uitsluitend zichzelf. De personages die ze afwisselend op en buiten het filmscherm vertolkt, maken elkaar wederzijds overtuigender. Kenmerkend aan echte sterren is dat ze een gezicht hebben waar de kijker al haar of zijn dromen op kan projecteren. In antwoord op het projectiespel van haar aanbidders houdt de ster-godin haar fans voor dat zij net als zij kunnen worden. Morin: "Als liefdesgodin nodigt de ster ons uit om te delen in de enige koninklijke waardigheid, de enige goddelijkheid die vandaag de dag zelfs aan de nederigsten onder ons is toegestaan: te worden bemind."

De sterren geven echter niet alleen het leven van ons stervelingen een bovennatuurlijke glans, tegelijk houden ze ons in de reclame de zeep en reukwaters, de kleding en make-up voor, waaraan zijzelf hun schoonheid en liefdesgeluk te danken zouden hebben. Morin: "Het leven van de ster heeft iets onvoorstelbaars, juist doordat ze het telkens verbeeldt op het filmdoek."

Al deze beschrijvingen zijn onverminderd van toepassing op Kate Moss, maar op niemand anders meer op dit moment. Wat de huidige "popsterren", "filmsterren", "star models" in hun vrije tijd doen, beïnvloedt nauwelijks hoe we hun muziek of afbeeldingen beleven. Je kijkt of luistert niet anders naar Britney Spears als je weet dat ze juist bevallen is van haar tweede kind. Maar dat Kate Moss een dochtertje heeft, bepaalt wel hoe je haar blote buik bekijkt. Er zijn in die hele mediawereld alleen nog maar "karakterspelers", zoals Morin ze noemt: acteurs die buiten beeld zichzelf zijn en in beeld telkens iemand anders. Kate Moss daarentegen speelt altijd iemand anders of altijd zichzelf. Bij haar bestaat het onderscheid tussen echt, publiciteit en projectie niet meer.

Alle andere potentiële sterren kunnen de onmenselijke druk van het altijd-ster-moeten-zijn niet meer dragen, hetzij omdat ze te individualistisch zijn en ook weleens een eigen leven willen leiden, hetzij omdat ze het fysiek niet kunnen opbrengen. Kate Moss is echter zo'n onafhankelijke vrouw, dat het haar niet kan schelen wat voor verlangens en angsten ze volgens modemerken, topfotografen, paparazzi en antianorexia-activisten moet vertolken. Het raakt haar allemaal niet. Ze leeft in een context van een systeem dat allang verdwenen is en waarvan de effecten ook niet meer door haar tijdgenoten worden begrepen. Kate Moss is een levend fossiel, de ginkgo biloba van het star system. Daarin is ze uniek. n

Info The Kate Show, samengesteld door Olivier Zahm en Rita Ackermann, is nog tot 14 december te zien in Foam, Keizersgracht 609, Amsterdam, www.foam.nl.

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234