Woensdag 28/07/2021

AnalyseNederlandse verkiezingen

Wat is het geheim van D66, de onverwachte winnaar in Nederland?

D66-lijsttrekker Sigrid Kaag wanneer ze woensdag de eerste exitpolls hoort. Beeld MARTIJN BEEKMAN/ANP/HH
D66-lijsttrekker Sigrid Kaag wanneer ze woensdag de eerste exitpolls hoort.Beeld MARTIJN BEEKMAN/ANP/HH

Onverwacht kon D66 van ‘tafelspringster’ Sigrid Kaag woensdagavond de tweede partij van Nederland worden, na de ongenaakbare VVD van premier Mark Rutte. Het boegbeeld van het links-liberalisme leidde haar partij naar een flinke overwinning.

Waaraan heeft D66 dat succes te danken?

Van oudsher is D66 een links-liberale partij. Het is dus het linkse broertje van de VVD, die met minister-president Mark Rutte als kopman nog steeds de grootste is. In deze campagne heeft D66 zich vooral sterk gemaakt voor een “progressiever, eerlijker en vooral groener Nederland”. Die boodschap lijkt vooral in de grote steden goed te werken, met name in Amsterdam.

“D66-stemmers worden vaak grachtengordelkiezers genoemd”, zegt Peter Vandermeersch, voormalig hoofdredacteur van de krant NRC Handelsblad. “Vaak zijn het intellectuelen in de grote steden, die NRC of de Volkskrant lezen. Maar nu is D66 er duidelijk in geslaagd zijn publiek te verbreden en ook heel wat linkse kiezers achter zich te krijgen.”

De linkse partijen GroenLinks en SP verloren zowat de helft van hun zetels, terwijl de sociaaldemocraten van Partij van de Arbeid (PvdA) op een bodemkoers achterblijven. Die linkse partijen hebben er volgens analisten een slechte campagne op zitten. In volle campagnestrijd stapte de lijsttrekker van PvdA op, door de rol die hij had in de zogenaamde toeslagenaffaire, waarbij naar schatting 26.000 ouders het slachtoffer werden van onterechte fraudeverdenkingen.

De leider van GroenLinks, Jesse Klaver, kon zijn partij de vorige keer naar een megawinst leiden. Maar de Nederlanders zijn niet vergeten dat GroenLinks toen niet wou deelnemen aan een regering, terwijl D66 dat wel heeft gedaan. “Zo kon D66 kiezers die anders op GroenLinks hadden gestemd, overtuigen dat hun stem niet werd weggegooid”, zegt Vandermeersch. “D66 zou wel zijn verantwoordelijkheden nemen. En door een slimme campagne heeft D66 zich ook kunnen opwerpen als een geloofwaardig alternatief voor het strenge liberalisme van Mark Rutte.”

Sigrid Kaag na de overwinning. Beeld Raymond rutting
Sigrid Kaag na de overwinning.Beeld Raymond rutting

Welke rol heeft Sigrid Kaag gespeeld?

Die campagne is vooral in de laatste weken beslecht. En net dan is het boegbeeld Sigrid Kaag sterk uit de verf gekomen. Dat was tegen de verwachtingen in. Toen zij vorige zomer Alexander Pechtold opvolgde als leider van D66, klonk het nog dat Kaag heel elitair overkwam. “Kaag leek iemand die ondanks zichzelf in de politiek was beland”, zegt Vandermeersch. “Ze is een ontzettend verstandige vrouw, maar in het begin van de campagne vond ik haar te technocratisch. Ik was bang dat ze in politieke debatten niet sterk genoeg uit de hoek zou komen.”

Maar in de eindsprint slaagde Kaag, een voormalige diplomate, erin te scoren. Toen Wilders haar een verrader noemde in het slotdebat op NOS, omdat ze tijdens een bezoek aan Iran als minister van Buitenlandse Zaken een hoofddoek droeg, zette Kaag hem met enkele goed gemikte zinnen op zijn plaats.

Doorheen de campagne heeft Kaag zich ontpopt als een echte leidersfiguur, die zwaar genoeg weegt om Rutte aan te kunnen. Als de Nederlanders in de zomer nog met haar lachten wanneer ze op televisie zegt dat ze minister-president wil worden, dan kon ze gaandeweg toch velen overtuigen van haar positieve boodschap en ambitie. “Ze is echt in de flow gekomen”, zegt politicoloog Merijn Oudenampsen (UvA). “D66 heeft zich op die manier kunnen profileren op leiderschap en op cultureel linkse thema’s zoals diversiteit.”

Wat kan er voor de regeringsvorming?

Kaag is nu ook het internet aan het rondgaan als de vrouw die bij het zien van de exitpolls onder luid gejuich op een tafel klimt, in haar handen klapt en een dansje doet. De exitpoll zette D66 op 27 zetels. In de loop van de nacht zakte dat naar 24. Maar mede door de winst van D66 zit de huidige coalitie met ook VVD, CDA en ChristenUnie nog steeds stevig genoeg in het zadel om voort te doen. “Al denk ik niet dat dat gaat gebeuren”, zegt Vandermeersch. “Er zijn te veel onderlinge spanningen geweest en de partijen zijn op elkaar uitgekeken.”

Waarschijnlijk zal VVD met D66 als natuurlijke bondgenoot een nieuwe regering op de been brengen. Maar welke richting die uitgaat, is nog koffiedik kijken. De rechts-liberalen zullen eerder naar rechts kijken om partners aan te trekken, de links-liberalen eerder naar links.

Kaag tijdens een persconferentie een dag na de verkiezingen. Beeld ANP
Kaag tijdens een persconferentie een dag na de verkiezingen.Beeld ANP

Kunnen Belgische liberalen hier iets van leren?

Het grote succes van de links-liberale partij in Nederland doet de vraag rijzen waarom het links-liberalisme bij ons nooit echt van de grond is gekomen. Spirit, een uitloper van de Volksunie, heeft zich ooit zo geïdentificeerd, maar is uiteindelijk opgegaan in Open Vld. Dat heeft volgens politicoloog Carl Devos (UGent) alles te maken met hoe het politieke landschap er hier uitziet: N-VA heeft een rechts-liberaal profiel, terwijl Open Vld alle tinten blauw probeert te verenigen.

“Als links-liberaal kan je dus bij die partij terecht”, zegt Devos. “Uit de successen van uitgesproken progressieve liberalen zoals Mathias De Clerq in Gent of Bart Somers in Mechelen blijkt dat er in Vlaanderen wel een markt voor is. Maar toch lijkt de stroming niet sterk genoeg om op zichzelf te staan. Het idee sluimert soms, maar bloedt uiteindelijk altijd dood. Misschien moeten we het succes van D66 in Nederland ook wat relativeren. De partij heeft nu door haar boegbeeld een grote zege gescoord, maar stond zo’n vijftien jaar geleden zelf op verdwijnen.”

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234