Woensdag 22/09/2021

Wat is er mis met Adriaan van Dis?

Een boekenprogramma waar niemand naar kijkt, is geen optie. Maar verbreden verwarren met nivelleren levert zelden kwaliteit op, laat staan veel lezers én kijkers

Jos Geysels headhunt een gedreven presentator voor een kwaliteitsvol literair programma op tv

Jos Geysels is minister van staat. Om de twee weken schrijft hij een bijdrage voor De Gedachte.

Het nieuwe boekenprogramma van Canvas en de VPRO wordt gemaakt zonder de samenwerking van het Vlaams-Nederlands cultuurhuis deBuren, zo raakte vorige week bekend. Canvasnetmanager Jan Stevens wil liever zonder deBuren voort. Volgens hem is er vanuit de sector te veel wantrouwen tegenover het medium televisie. deBurendirecteur Dorian Van der Brempt van zijn kant argumenteerde dat er een verschillende kijk is op wat het boekenprogramma hoort te zijn. Jos Geysels debatteert mee.

'Niet meer kunnen lezen zou het ergste zijn wat me zou kunnen overkomen." Dat zei de onlangs overleden Angèle Manteau in een gesprek met Margot Vanderstraeten. "Nu ik kan lezen weet ik wat vrijheid is", zei een vrouw die tot voor kort een van de 800.000 ongeletterden in Vlaanderen was. De barones en de anonieme vrouw staan niet alleen met hun enthousiasme.

Uit een onderzoek van de Taalunie blijkt dat 65 procent van de mensen een boek lezen nuttig vindt en 61 procent het als prettig ervaart. Heerlijke cijfers. Ze geven aan dat boeken niet met saaiheid of oubolligheid moeten worden verward. Lezen is eigenlijk iets heel gewoon, zeker geen activiteit die met een elitair aureool moet worden bekleed of voorbehouden is aan wereldvreemde boekenwurmen. Integendeel.

"De dagelijkse vloed aan informatie gunt ons nog weinig rust. Constant zijn we op onze hoede, uit angst belazerd te worden. Geen betere oase dan de fictie", vatte Jonathan Coe het onlangs mooi samen. "Hoe fictiever het leven, hoe realistischer de literatuur wordt", voegt Bas Heijne daaraan toe.

Juist daarom begrijp ik niet dat sommige tv-programmamakers het zo moeilijk hebben als het woord boekenprogramma ter sprake komt. Blijkbaar gaan ze ervan uit dat literatuur en beeld een moeilijke combinatie vormen. Dat een lang interview met een schrijver saai is en praten over boeken alleen mogelijk is in een flitsende format. Ze vergissen zich.

Uiteraard zijn boekenliefhebbers, uitgevers of schrijvers geen programmamakers en maak je met een goed boek nog geen goed boekenprogramma. Ieder zijn stiel. Daar kan geen misverstand over bestaan. En uiteraard is het belangrijk dat de literatuur ook in andere programma's aan bod komt. Zoals Dimitri Verhulst in De laatste show. Ik heb niets tegen verbreding. Literatuur is er voor iedereen. Hoe meer lezers, hoe beter. Maar alleen kijkcijfers als criterium hanteren is hetzelfde als bestsellers de boekenmarkt laten beheersen.

Alles uit de kast, dat enkele tv-seizoenen geleden op Eén werd uitgezonden, haalde gemiddeld 300.000 kijkers en werd positief onthaald. Toch werd beslist er mee te stoppen. "Voor Eén had het programma te lage kijkcijfers en was het te duur. Ik vrees dat het zo prozaïsch is", zei presentator Sven Speybroeck. "We hadden een zeer stabiel kijkerspubliek dat bovendien zeer trouw was en misschien hadden we dat zelfs nog kunnen optrekken."

Uiteraard is het dan goed nieuws dat Canvas, samen met de VPRO, in het najaar weer een boekenprogramma wil uitzenden. Over de format bestaat er discussie. Dat is geen probleem maar de motivering van het Vlaams-Nederlands cultuurhuis deBuren om dat programma financieel niet langer te ondersteunen klinkt niet geruststellend. "DeBuren had zich geëngageerd voor een literatuurprogramma. Niet voor een zoveelste entertainmentprogramma over boeken die vooral die verdienste hebben dat ze populair zijn", zei Dorian van der Brempt verleden week in deze krant.

Het is te vroeg om nu al een oordeel te vellen of het nieuwe programma geen kans te geven. Maar waarom er (weer) sprake van is om dit programma met "de nodige spel- en showelementen" op te smukken is mij onduidelijk. Gaat dat meer kijkers opleveren of de meerwaardezoekers aantrekken? Sommigen zijn zo bezig met de cultuurprogramma's te verbreden dat er niemand nog naar kijkt. Het is niet omdat je van een opera een operette maakt dat de belangstelling zal toenemen of dé opera democratiseert. In Herinneringen aan een boekenprogramma schrijft Adriaan van Dis (die met 'Hier is... Adriaan van Dis' tot 1992 een literair praatprogramma had op de VPRO, nvdr.) dat de "kijkerreacties bevestigden wat wij allang wisten: wij maakten geen elitair programma. Ik kan het niet genoeg herhalen: wij maakten een programma voor mensen die voor vol wilden worden aangezien."

Programma's zoals die van Van Dis passen blijkbaar niet meer in de tijdsgeest. Die vraagt naar andere formats. Bovendien is het aanbod van allerlei informatiebronnen, ook over literatuur, sterk vergroot. Kan Van Dis' aanpak inderdaad niet zomaar herhaald worden, zijn redenering klopt nog steeds. Lezers benader je als gelijken en een kleiner publiek is niet hetzelfde als een elitair publiek.

Trouwens, is die veranderde context geen heerlijke uitdaging voor een televisiezender als de VRT die ook een (decretale) culturele opdracht heeft en daarvoor (terecht) belastinggeld ontvangt, om ook inzake literatuur meerwaarde te produceren en hét verschil te maken? Lezen kun je niet decreteren maar juist een massamedium als televisie kan mensen enthousiasmeren voor de literatuur, schrijvers eens uitvoerig aan het woord laten en ook andere boeken dan bestsellers promoten. Juist omdat lezers ook kijkers zijn en andere kijkers ook lezen, wordt de literatuur het best niet verbannen naar de nichekanalen of verwezen naar onmogelijke uren in de avond.

Ik weet het, één boekenprogramma maakt nog geen literaire lente. En een boekenprogramma waar niemand naar kijkt, is ook geen optie. Maar verbreden verwarren met nivelleren levert zelden kwaliteit op, laat staan veel lezers én kijkers. "Het recept is simpel: een gedreven presentator die verzot is op boeken, een boek en een schrijver. Meer is er echt niet voor nodig", schreef Karl van den Broeck een jaar geleden in Knack. Ver zit hij er niet naast. Misschien moeten we het ook niet ver gaan zoeken als het over een literair programma gaat. Want zeg nu zelf, wat is er mis met een Van Dis?

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234