Donderdag 23/01/2020

Wat is er met vader loos?

De Nederlandse dichter-columnist Nico Dijkshoorn rekent in zijn nieuwe roman af met zijn eigen vader. 'Nooit ziek geweest' is spijkerhard maar ook ontzettend intrigerend. Joost Houtman

Nico Dijkshoorn (1960) vergaarde jarenlang stof als bibliothecaris in Amstelveen. Schrijven deed hij 's nachts. De grote doorbraak kwam er pas in 1999 met bijtende columns over het televisieprogramma Big Brother. Verscheidene kranten en weekbladen schakelden Dijkshoorn vervolgens in als columnist. Ook zijn vermakelijke gedichten oogstten succes. En toen volgde de televisie. Dijkshoorn is big in Holland. Elke woensdag schittert hij in Nederlands best bekeken praatprogramma, De wereld draait door. Plaats van afspraak is een brasserie in Leiden. De suggestie van de ober voor een vers geperst sapje appel-gember-wortel wordt door Dijkshoorn vrolijk weggewuifd. "Op die wortel knap ik nou af."

"Als kind al verslond ik boeken als Tarzan, de avonturen van Jules Verne en later Animal Farm. Op mijn veertiende volgde Brave New World. Op weg naar het einde en Nader tot U van Gerard Reve kwamen bij de jonge Nico genadeloos binnen. Schaamteloos eerlijke boeken over gedurfde, maar ook kleine dingen zijn dat. Ook Célines Dood op krediet kon ik er op één dag doorrammen. Literatuur was een vlucht. Ik heb altijd geschreven, maar ik vond het lang gewoon echt niet goed genoeg. Ik ben er nooit mee naar een uitgever gestapt. Dat is zelfs nooit in mij opgekomen. Of het was 80 procent Gerard Reve, te gemanieerd, of ik was het schrijvertje aan het uithangen en dat heb ik nu nooit geambieerd. Ik zie het om me heen wel eens hoe mensen dat schrijverschap vieren. Gekwelde geest met een hoed en een vreemd sjaaltje, weet je wel. (lacht) Achteraf gezien is het goed dat het zijn tijd heeft geduurd. Het had niet vroeger gekund dan voor mijn veertigste. Het omslagpunt kwam er door internet waarop ik mijn teksten publiceerde. Dan heb ik lang columns geschreven over televisie en dingen die er in het echte leven niet echt toe doen. Als je vier keer per week iets over iets moet vinden, ja, dan ben je daar na een tijdje wel klaar mee."

Flauwe plezante narcist

Toch was het nog tot 2009 wachten voor die eerste roman, De tranen van Kuif den Dolder. Het boek vol wrange kolder was een afrekening met Nederlands provincialisme. Nooit ziek geweest is persoonlijker, eerlijker en scherper. Het boek is volledig autobiografisch en gaat over Dijkshoorns vader Klaas, een flauwe plezante narcist met wie hij geen al te gemakkelijke relatie heeft. Maar die hij toch met de voornaam aanspreekt. "Inderdaad opvallend dat ik mijn vader met Klaas aanspreek", geeft Dijkshoorn toe. "Het is wel de perfecte illustratie van een patroon. Alsof ie een van de vrienden was. Moest ie geen echte vader zijn. Was hij dat maar geweest." Je kunt je de vraag stellen of het wel koosjer is, een kritisch boek schrijven over een man die vandaag in een bejaardenhome zit te lijden aan dementie. Over de doden niets dan goeds, maar... "Over de levenden niets dan slechts! (lacht uitbundig) Nee, met die verbazing zit ik inderdaad ook zelf, maar het is tegelijkertijd ook de reden waarom dit boek er is. Dat ik in het verzorgingshuis naast hem zit en dan ineens grimmig besef: 'Hier zitten we dan, klootzak.' Ik voel ook geen medelijden, nee. Anderhalf jaar geleden had ik dit boek nog niet kunnen schrijven. Ondanks zijn dementie is hij in de kern toch dezelfde man. Ze krijgen hem alleen nog rustig als ze hem telkens weer zeggen hoe fantastisch hij is. Dat ze in geen tijden zo'n leuke man hebben gehad! Maar dat is dus inderdaad de enige manier om met hem om te gaan. Voor iedereen die hem omarmde zou hij door het vuur zijn gegaan. Iemand met ook maar een zweempje van kritiek werd echter onmiddellijk geneutraliseerd. Die zag je niet meer.

"Het valt niet te ontkennen dat dit een therapeutisch boek is. Het is geen verdichting. Iedereen zit er in met z'n echte naam in. Natuurlijk heb ik wel af en toe moeten knutselen en schrijftechnische beslissingen moeten nemen, maar niemand kan zeggen dat hij er niet in staat zoals hij is. Of dat er dingen anders zijn gelopen dan ik ze beschreven heb. Het label 'roman' is te rechtvaardigen door de stijl. Ik zou ongelukkig zijn mocht dit boek in het hoekje van de autobiografieën van Bekende Nederlanders terechtkomen. Daarvoor is het gewoon een te goed boek. Oei, dat klinkt misschien wat te... (lacht)"

Nooit ziek geweest is een genadeloos boek, ook voor schrijver én personage Nico Dijkshoorn zelf. "In mijn eerste versie zat ik zelf niet. Het was nog scherper voor mijn vader, maar ook wat 'lolliger'. Op de uitgeverij zeiden ze dat ik dat niet kon maken. Iedereen weet dat ik graag een podium zoek en dus ook wel op mijn vader lijk. Ik ben ook een bekend figuur. Lezers zouden willen weten hoe en wat ik voel. Terecht, ik moest zelf mee in het boek. Dat levert nu wel pijnlijke gesprekken met mijn broers op, want die zien nu pas bepaalde dingen in. Ik heb over mijn relatie tot mijn vader heel lang mijn mond gehouden. Voor veel mensen was hij die eeuwige grapjas, maar ik heb het wel anders ervaren."

Kantelmoment in het verhaal is een ruzie in een vakantiehuisje. Vader en zoon besluiten niet meer over politiek en HET leven te discussiëren en het onderling alleen maar over koetjes en kalfjes te hebben. Een afspraak die perfect werkt. Ook als nieuwbakken grootvader doet Klaas het uitstekend. "Hoewel hij ook daarin de allerleukste wou wezen..." Toch kruipt er gaandeweg meer mededogen in het verhaal. Langzaam wordt duidelijk dat vader Klaas gewoon graag gezien wil worden en voortdurend op zoek is naar erkenning en bewondering. "Die hij wel voortdurend kreeg. Het jammere is wel dat hij geen interesse had in de mensen, familie of vrienden. Het is goed dat jij dat mededogen erin leest, maar zelf voel ik dat zo niet aan. Ik heb een dochter van 19, een zoon van 17... Het is ontroerend om mee te maken hoe zij hun weg in het leven aan het zoeken zijn, maar dat gevoel heeft mijn vader bij mij of mijn broers niet gehad. Het is gewoon een enorme narcist. Misschien wel pathologisch."

Langzaamaan wordt Klaas in het verhaal met wat meer zachtheid behandeld. Hij is dan ook ziek. Zijn dementie vat eigenlijk mooi samen hoe de vader-zoonrelatie in elkaar steekt. 'Klaas is zoek' en is dat altijd geweest voor zijn zoon. "Er is in feite niets veranderd, nee. Ik ken mijn vader alleen uit anekdotes en weet niet wat hem echt heeft geroerd en ontroerd. Hij is me altijd al ontglipt. Altijd was hij over honkbal bezig, waar hij zo goed in was. Het zei mij echter weinig. En altijd en overal vertelde hij aan iedereen dat je voor honkballen intelligent moet zijn. Aandoenlijk is dat. Je moet er wel enige handigheid voor hebben, maar intelligent, kom nu..."

Kilo's boter op het hoofd

Dijkshoorns pijlen beginnen zich echter geleidelijk aan meer op zijn moeder te richten. Die natuurlijk ook boter op haar hoofd heeft. "Zeg maar kilo's! (lacht) Ze is altijd heel achterdochtig geweest. En voortdurend zei ze iedereen hoe de wereld in elkaar steekt. Waanzinnige discussies leverde dat op. Ach, mijn ouders zijn, of waren, gewoon niet zo heel leuke mensen. Moeder heeft mijn vader ook het huis uitgejaagd, ze kon het niet meer opbrengen." Die harde huiskamerrealiteit maakt van Nooit ziek geweest net zo'n intrigerend boek. Wat voor de buitenwereld pais en vree lijkt, is dat binnen de muren van het ouderlijke huis immers niet. Dijkshoorn is ongemeen hard. Voor zijn vader. Voor zijn moeder, maar ook voor zichzelf. En toch zit er tegelijkertijd ook veel warmte in het boek. Ontregelend is wel het minste dat je van het boek kunt zeggen.

"Dit was een zwartgallig boek om te schrijven. Moeilijk ook. Het is de eerste keer in mijn leven dat ik dat voelde. En toch moest het. Ik had echt geen ander boek kunnen schrijven. Het is misschien anders dan wat ik al gedaan heb, maar ik was altijd al een open boek en dat is dit boek zeker en vast ook. Het deed wel veel deugd dat ik me na het schrijven van Nooit ziek geweest onmiddellijk aan het Boekenweekessay moest zetten met als thema 'vriendschap'. Het is een brievenboek geworden. Ik koester een enorme fascinatie voor brievenboeken. Hoofdpersonage is Scheut, een verknipte variant van mij, maar na vijfentwintig brieven zul je echt wel weten hoe ik over vriendschap denk. Het is een mooi boekje geworden. Ik ben er blij mee!" Dijkshoorn neemt afscheid om te gaan repeteren. "Ach, eigenlijk voel ik me meer muzikant dan schrijver, maar ik vind wel dat ik beter schrijf dan dat ik muziek maak."

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle verhalen van De Morgen rust uiteraard copyright. Linken kan altijd, eventueel met de intro van het stuk erboven.
Wil je tekst overnemen of een video(fragment), foto of illustratie gebruiken, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234