Donderdag 21/01/2021

'Wat is echt en wat niet?'

'We kunnen allemaal vluchten in verschillende persoonlijkheden. Ik vind dat een fascinerend idee. Fascinerend en een beetje beangstigend'

Personages, Robert Littells vijftiende spionageroman, is een vaak verbluffend, soms irriterend en altijd intrigerend boek. Het is de odyssee van Martin Odum, ooit CIA-agent, die nu aan de kost komt als privédetective. Robert Littell schokt en amuseert, speelt met clichés, zaait verwarring en boeit, weeft een web van spannende intriges, beantwoordt elke vraag met een andere en leidt zijn lezer met vaste hand door een wereld waarin niets is wat het lijkt. Eigenlijk kunt je maar één kritiek op Personages hebben: het had honderd bladzijden langer moeten zijn. Of is dat een compliment?

Robert Littell

Personages. Een thriller over misleiding

Oorspronkelijke titel: Legends

Vertaald door J.J. de Witt

Luitingh, Amsterdam, 399 p., 14,95 euro.

Gesprek met misdaadschrijver Robert Littell

Eenenzeventig jaar maar nog lang niet uit- en zeker niet afgeschreven: de Amerikaanse auteur Robert Littell is met Personages, zijn laatst vertaalde spionageroman, meer dan ooit in topvorm.

door bart holsters

Robert Littell is een gelukkig man. Dat komt niet alleen omdat hij blij is met de cover van de Nederlandse uitgave van Personages, of omdat producer Ridley Scott bijna klaar is met de verfilming van zijn vorige roman, De machtsfabriek. Nee, Robert Littell glundert omdat hij net heeft gehoord dat zijn zoon, Jonathan, met zijn lijvige roman Les Bienveillantes de Prix Goncourt gewonnen heeft. Vader Littell is trots - je zou voor minder - maar: "Je schrijft geen boeken om prijzen te winnen. Ik heb hem daarnet een e-mail gestuurd: 'Je hebt gewonnen toen je een briljant boek schreef, al de rest is bijzaak.' En dat meen ik. Alleen al dat hij het vol heeft gehouden is een prachtige prestatie, een boek van 900 bladzijden, vijf jaar werk. En hij heeft een groot risico genomen. Hij had geen contract met een uitgever, zodat hij niet eens wist of Les Bienveillantes ooit in druk zou verschijnen. Toen hij na drie afwijzingen dan toch een uitgever vond, dacht iedereen dat er niet meer dan een paar duizend exemplaren verkocht van zouden raken. En nu is het een fenomeen."

Zit het schrijverstalent in de familie?

"Ik geloof niet in talent. Ik heb in elk geval geen enkele verdienste aan het succes van mijn zoon. Hij is dan wel in een omgeving vol boeken opgegroeid, maar dat doen miljoenen mensen zonder later een meesterwerk te schrijven. Ik heb hem ook nooit aangespoord om schrijver te worden. Kinderen moeten zelf hun keuzes maken. Ze moeten doen wat ze willen, als ze het maar goed doen. Wil je schrijver worden, prima, wil je schoenmaker worden, even goed. Als je maar een goede schrijver of een goede schoenmaker wordt."

Uw kinderen zijn in het Frans opgegroeid?

"Jonathan was drie toen wij in Frankrijk gingen wonen. Na een paar maanden brabbelde hij al wat Frans en met het schrijven lijkt het nu ook wel te lukken. Hij is teruggekeerd naar Amerika om te studeren, maar daarna heeft hij voor Action Contre La Faim gewerkt, een humanitaire organisatie. Hij heeft in Afrika gezeten, in Bosnië, Tsjetsjenië. De laatste jaren was hij al materiaal voor zijn boek aan het verzamelen, toen heeft hij ontslag genomen en heeft hij het geschreven. Maar eigenlijk is dit niet zijn debuut. Lang geleden heeft hij een ander boek gepubliceerd, toen hij naar de universiteit ging. Ik had een afspraak met Jonathan en zijn broer, die nu kunstschilder is en in Praag woont. Ik betaalde hun studies, maar het geld voor hun boeken en de rest moesten ze zelf verdienen. Jonathans broer vond een baantje als barman, maar Jonathan schreef een sciencefictionroman en vond een uitgever. Nu zit hij daar wat verveeld mee... Maar ik wist toen al dat de jongen kon schrijven."

U zelf kwam ook langs een omweg tot het schrijverschap. Na uw studies ging u bij de Navy en bracht u vier jaar op een destroyer door.

"Dat was in de periode 1956-1960. Een buitengewoon vormende ervaring. Daarna ben ik voor Newsweek gaan schrijven, dat heb ik tien jaar gedaan. Ik was gespecialiseerd in de Sovjet-Unie en Oost-Europa, zodat ik heel veel reisde. Maar in 1970 besloot ik het lot uit te dagen en een roman te schrijven. Dat was niet evident; ik had een gezin, twee kleine kinderen en net genoeg geld op de bank om een jaar rond te komen. We zijn toen weggegaan uit Amerika en in Frankrijk gaan wonen, waar we samen met vrienden een huis hadden gekocht. Een jaar later was het geld op en had ik een roman maar geen uitgever. Een agent had ik wel, want toen ik nog bij Newsweek werkte, had ik een non-fictionboek over de Sovjetinvasie in Tsjecho-Slowakije gepubliceerd. Dat is een verhaal apart: toen ik net na de invasie in Praag was, vroegen mensen mij om een manuscript het land uit te smokkelen, een verslag van de Tsjechische Academie voor Wetenschappen over de politieke gebeurtenissen. Het manuscript werd op microfilm gezet en ik vloog met de microfilm in mijn jaszak naar huis. Goed, ik had dus een agent. Ik liet hem mijn boek lezen en hij zegde ons contract op. (lacht) Een neef van mij was redacteur bij een grote uitgeverij. Ik stuurde hem mijn boek, niet om te vragen of hij het wilde publiceren, maar om te weten of het uitgeefbaar was. Hij schreef terug: 'Het zou geen slecht idee zijn om terug te komen naar New York en weer voor Newsweek te werken.' Daarna gaf ik mijn manuscript aan een vriend, ook een uitgeweken Amerikaan, weer om zijn mening te horen. Hij las het, vond het goed en gaf het aan zijn buurman, Marcel Duhamel, de legendarische uitgever van de Série Noire. Vierentwintig uur later kocht die het boek. Toen ik een Franse uitgever had, kregen ze ook in Amerika belangstelling... en nu zijn we veertien boeken verder. Of eigenlijk vijftien, want ik heb net in de Verenigde Staten een nieuw boek uit (Vicious Circle, een roman over het Israëlisch-Palestijnse conflict, BH)."

Laten we het voorlopig bij Personages houden. Het is een buitengewoon rijk boek, dat heen en weer springt in de tijd en tussen de avonturen van de hoofdfiguur in zijn verschillende identiteiten als spion. Alle stukjes van de ingewikkelde puzzel passen in elkaar, in een bewonderenswaardige structuur. Hebt u het allemaal netjes uitgetekend voor u begon te schrijven?

"Lang geleden, in een vorige incarnatie, begon ik met een verhaallijn en zocht ik figuren die het verhaal konden dragen. Maar sinds mijn vijfde boek komen de personages eerst en zoek ik een verhaal dat bij hen past. Het verhaal is bijna bijkomstig als je goede personages hebt. Hier heb je een spion die zijn verschillende identiteiten zo intens heeft beleefd dat hij na een trauma niet meer weet wat echt is en wat niet. Dat is het uitgangspunt. Als schrijver moet je geen wereld beschrijven, je moet ze scheppen. Dat wil ik doen. Alle verschillende verhalen en personages vormen een bizarre wereld die voor de lezer tot leven komt. Ik heb mijn personages en ik weet ongeveer waar ik heen wil - vergelijk het met een rivier die je wilt oversteken door van het ene rotsblok op het andere te springen. Je kijkt van op de oever en je denkt dat je de route ziet, maar als je begint, ontdek je nieuwe mogelijkheden, wordt een personage dat bijkomstig leek opeens belangrijk, vind je nieuwe figuren met nieuwe verhalen. Op die manier wordt schrijven een ontdekking. Maar je moet natuurlijk wel aan de overkant van die rivier geraken, dat is de kunst."

Alles en iedereen in Personages is dubbelzinnig.

"De kern van het boek is het fenomeen van de meervoudige persoonlijkheden. Je hebt fascinerende casestudy's van mensen die vier, zes, acht verschillende persoonlijkheden hebben. Meestal houdt het verband met een trauma in hun kindertijd, vaak een seksueel trauma. Die mensen vluchten in hun verschillende persoonlijkheden. Het is een manier om te overleven. Mijn hoofdpersoon doet iets vergelijkbaars. Maar ik denk dat wij dat in zekere zin allemaal doen. Ik ook. Ik kleed mij altijd heel casual, ik woon op het platteland, ik heb niet eens een keurig pak. Maar een aantal jaren geleden werden mijn vrouw en ik uitgenodigd op het festival van Cannes. Ik droeg een smoking en toen we buitenkwamen, mijn vrouw in haar avondjapon en ik in smoking, gingen de flitsers af en waande ik mij opeens James Bond. Meer is er niet voor nodig. Ik dacht echt dat ik in een Aston Martin zou stappen en wegrijden. We kunnen allemaal verschillende mensen zijn. Ik vind dat een fascinerend idee. Fascinerend en een beetje beangstigend."

Intussen maakt u het de lezer niet gemakkelijk.

"Waarom zou ik duidelijk zijn? Trouwens, als ik zou zeggen wat waar is en wat niet, waarom zou je mij dan geloven? Er zijn verschillende waarheden, zoek het zelf maar uit. Lezers mogen niet lui zijn, ze moeten ook een inspanning doen, ze schrijven mee aan het boek. Laat ze maar nadenken en beslissen. Misschien is het ene verhaal waar en het andere niet, misschien zijn ze allebei een beetje waar... Je hebt in het genre genoeg gemakkelijke boeken die niets van de lezer vragen. Dat interesseert mij niet. Je kunt bijvoorbeeld een personage op twee manieren beschrijven: als een camera, door uit te leggen welke kleur van ogen hij heeft, hoe zijn neus eruitziet, zijn haar, zijn wenkbrauwen, weet ik veel, of je kunt gewoon zeggen dat hij klein is, aan de dikke kant, en dat er een sausvlek op zijn das zit. In dat tweede geval moet de lezer in zijn eigen ervaring iets vinden dat het personage tot leven brengt. Dat maakt het pas boeiend. Je moet niet beschrijven, je moet suggereren."

U suggereert niet alleen, u houdt ook van misleiden. U lijkt er soms een pervers genoegen in te scheppen om elke zekerheid weer te ondermijnen?

"(lacht) Ik mag mij toch ook amuseren? Niet is wat het lijkt te zijn en in elke doos die je openmaakt, zit weer een andere doos... Is het echte leven soms zo anders?"

Meer over

Nu belangrijker dan ooit: steun kwaliteitsjournalistiek.

Neem een abonnement op De Morgen


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234