Vrijdag 29/05/2020

Wat er in Bagdad ontbreekt

Een democratie bestaat uit twee elementen: vrijheid en soevereiniteit van het volk. Alleen als de mensen beide zelf willen opbouwen, kun je vooruit geraken

Thomas L. Friedman onderzoekt de kansen op een democratie in Irak

Thomas L. Friedman is columnist van The New York Times@4 DROP 2 OPINIE:Een van de meest verontrustende lessen van de invasie van Irak is hoe leeg de Arabische dictaturen zijn. Als het paleis valt, door de afzetting van de dictator, gaat de lift rechtstreeks naar de moskee. Er zit niets tussen; geen maatschappelijk weefsel, geen echte vakbonden, geen mensenrechtenverenigingen, geen echte parlementen of pers. En dus verbaast het niet dat een vorm van kerkelijk leiderschap de kop opsteekt zoals in de soennitische en sjiitische gebieden van Irak.

Maar dat gaat niet op in Noord-Irak, in Koerdistan. Koerdistan is zeker geen volwassen democratie, maar de bouwstenen van een maatschappelijk weefsel zijn wel degelijk aanwezig. In Erbil maakte ik kennis met twintig Koerdische groeperingen: vakbonden, politieke waakhonden, actiegroepen voor mensenrechten, uitgevers en vrouwenrechtenverenigingen. Het is raadzaam om te bestuderen wat in Koerdistan gelukt is om te begrijpen wat we nog kunnen doen en beter laten om de democratie te promoten in de rest van Irak en de Arabische wereld.

De Verenigde Staten speelden een cruciale rol in Koerdistan. In 1998 vonden we mee een oplossing voor de Koerdische burgeroorlog - de machtsstrijd tussen twee rivaliserende clans - waardoor het klimaat gecreëerd werd voor stabiele, evenwichtige verkiezingen in 2005. En door Saddam te verdrijven zorgden we voor een vloedgolf van buitenlandse investeringen.

Maar meer deden we niet. Vandaag zijn er bijna geen Amerikaanse soldaten of diplomaten in Koerdistan. Toch bloeit de politiek hier, evenals de economie, simpelweg omdat de Koerden dat willen. Verderop naar het zuiden hebben we miljarden uitgegeven om de soennitische en sjiitische gebieden te democratiseren, zonder veel resultaat.

Drie lessen: 1) Zolang de machtsstrijd tussen de soennieten en sjiieten niet beslecht is, is het onmogelijk een stabiel beleid te voeren. 2) Als mensen een progressief pad willen bewandelen, dan kun je ze niet tegenhouden. Als ze dat niet willen, dan kun je ze ook niet helpen. 3) Cultuur heeft belang.

De Koerdische islam is een gematigde, tolerante variant, legde Salam Bawari, hoofd van het Koerdische onderzoekscentrum voor democratie en mensenrechten, uit. "We hebben een cultuur van pluralisme", zei hij. "We leven al tweeduizend jaar samen met de mensen die ons omringen." Er zijn inderdaad nog heel wat Arabisch-Koerdische geschillen, maar dat neemt niet weg dat hier een ethos van verdraagzaamheid heerst dat je elders in Irak niet aantreft.

Toen ik Koerdistan bezocht, was ik een nieuw en erg actueel boek aan het lezen, Democracy's Good Name: The Rise and Risks of the World's Most Popular Form of Government, van mijn vriend Michael Mandelbaum, een specialist buitenlandse zaken aan de Johns Hopkins University. Het is zeer relevant voor de Amerikaanse democratieprojecten in Irak en daarbuiten. Mandelbaum stelt dat een democratie uit twee elementen bestaat: vrijheid en de soevereiniteit van het volk. "Vrijheid heeft te maken met wat een regering doet": wetten maken, het volk beschermen tegen misbruik door het staatsgezag, en regels opstellen voor de werking van de instellingen, legt hij uit. De soevereiniteit van het volk heeft te maken met de manier waarop het volk bepaalt wie het beleid voert - door vrije verkiezingen.

Wat Bagdad aantoont, zegt Mandelbaum, is wat er gebeurt als je verkiezingen organiseert zonder vrijheid. Het loopt uit op de tirannie van de meerderheid, of op wat Fareed Zakaria 'onvrije democratie' heeft genoemd. Koerdistan heeft daarentegen wel de kans om een evenwichtige democratie uit te bouwen, omdat het investeert in de instellingen van de vrijheid en niet alleen verkiezingen organiseert.

Wat het contrast tussen Koerdistan en Bagdad ook illustreert, merkt Mandelbaum op, is dat "we weliswaar kunnen helpen bij de installatie van de voorwaarden voor een democratie, maar dat het volk zelf de vaardigheden en waarden moet uitwerken om ze te doen slagen".

In het zuidelijke deel van Irak "heb je een ondemocratische bevolking met een democratische overheid", zei Hemin Malazada, die aan het hoofd staat van de Koerdische journalistenbond. "In Koerdistan heb je een democratische overheid voor een democratische bevolking."

Eén manier waarop een staat de software voor vrijheid ontwikkelt, zegt Mandelbaum, is de ondersteuning van de vrije markt. Koerdistan heeft die. De economie van de rest van Irak blijft een puinhoop. "Een markteconomie", argumenteert hij, "biedt mensen een belang bij vrede, alsook een constructieve manier om met mensen om te gaan die vreemd zijn. Vrije markten zijn een leerschool voor de fundamentele democratische praktijk van onderhandelen en vertrouwen."

De democratie kan mislukken door religieuze onverdraagzaamheid, de vloek van de olie, een erfenis van kolonialisme en militaire dictatuur, of een aversie voor westerse waarden - de bron van de democratie. Het Midden-Oosten, merkt Mandelbaum op, is die ene regio waar al die kwalen verenigd zijn. Het betekent niet dat er hier onmogelijk een democratie kan komen, zoals de Koerden aantonen. Maar het betekent wel dat het enorm moeilijk is. Bovenal leert Irak ons dat democratie alleen mogelijk is als de mensen beide steunpilaren willen - vrijheid en zelfbestuur - en beide zelf willen opbouwen. In Bagdad zijn we daar kilometers ver vandaan.

Meer over

Wilt u belangrijke informatie delen met De Morgen?

Tip hier onze journalisten


Op alle artikelen, foto's en video's op demorgen.be rust auteursrecht. Deeplinken kan, maar dan zonder dat onze content in een nieuw frame op uw website verschijnt. Graag enkel de titel van onze website en de titel van het artikel vermelden in de link. Indien u teksten, foto's of video's op een andere manier wenst over te nemen, mail dan naar info@demorgen.be.
DPG Media nv – Mediaplein 1, 2018 Antwerpen – RPR Antwerpen nr. 0432.306.234